Bir konuşmacı, Resûlullah ﷺ'in ümmetinden yetmiş bin kişinin hesapsız cennete gireceğini bildiren sahih hadisi, A‘râf sûresinin 6. âyetine dayanarak Kur’an'a aykırı görmektedir.
İddianın özü şöyledir:
“Allah, peygamberleri ve kendilerine peygamber gönderilenleri mutlaka sorgulayacağını bildiriyor. Öyleyse yetmiş bin kişinin hesapsız cennete gireceğini söyleyen hadis Kur’an'ın süzgecinden geçmemektedir.”
Bu yaklaşımın temelinde suâl, hisâb, umum, husus ve naslar arasında cem konularının birbirine karıştırılması bulunmaktadır.
Burada konuşmacının birebir sözleri elimizde bulunmadığından, kendisine ait başka ifadeler uydurmadan yalnızca aktarılan iddiayı ilmî yönden değerlendireceğiz.
2. Birinci hata: Soru sormak ile hesaba çekmeyi aynı kabul etmek
Bu kavramlar birbiriyle ilişkili olmakla birlikte her bağlamda tamamen özdeş değildir.
İlmî itiraz: Konuşmacı önce bu iki kavramın bütün kullanımlarında aynı anlama geldiğini ispatlamak zorundadır. Aksi hâlde bir âyetteki sorgulama ifadesinden hareketle başka bir nasla bildirilen özel muafiyeti reddetmesi usûl bakımından temellendirilmiş olmaz.
3. İkinci hata: Kur’an'ın kendi açıklamasını göz ardı etmek
Bir tarafta Allah, sorgulayacağını haber vermektedir. Diğer tarafta ise günahların sorulmayacağını bildirmektedir.
Şimdi aynı mantıkla hareket edilirse bu iki âyet hakkında da çelişki iddiasında bulunmak gerekecektir.
Oysa müfessirler bu âyetleri kıyametin farklı durumları, sorgulamanın farklı maksatları ve suçluların alametlerinden tanınması gibi açıklamalarla birlikte değerlendirmişlerdir.
Demek ki Kur’an'ın bir âyetini diğerinden koparmak değil, bütün ilgili nasları birlikte anlamak gerekir.
4. Üçüncü hata: Sahâbenin tefsirini dikkate almamak
İbn Abbâs (radıyallahu anhümâ), A‘râf sûresinin 6. âyetini şöyle açıklamıştır:
“Allah insanlara peygamberlere nasıl karşılık verdiklerini, peygamberlere de neyi tebliğ ettiklerini soracaktır.”
Kaynak: Taberî, Câmiʿu'l-Beyân, A‘râf 7/6, rivayet no. 14324; İbn Kesîr, aynı âyetin tefsiri.
Burada önemli bir ayrıntı bulunmaktadır: Âyetin açıklamasını nakleden sahâbî İbn Abbâs, yetmiş bin kişinin hesapsız cennete gireceği hadisinin de râvisidir.
Bu durum tek başına bütün meseleyi çözmez; fakat sahâbenin rivayet ve tefsir mirasını birbirine karşı kullanmadan birlikte değerlendirmek gerektiğini açıkça gösterir.
5. Dördüncü hata: Genel hükmün özel istisnasını reddetmek
Usûl-i fıkıhta الْعَامُّ وَالْخَاصُّ (el-âm ve'l-hâs) kavramları vardır.
Genel bir hükmün, başka bir delille belirli kişiler veya durumlar bakımından özelleştirilmesine tahsîs denilir.
A‘râf 7/6, sorgulamaya ilişkin genel bir haber verirken sahih hadis, belirli bir topluluğun hesap ve azaptan muaf tutulacağını haber vermektedir.
Hadiste şöyle geçer:
لَا حِسَابَ عَلَيْهِمْ وَلَا عَذَابَ
“Onlara hesap da yoktur, azap da.”
Kaynak: Buhârî, 6541.
Burada iki husus önemlidir:
Birincisi, Allah'ın bazı kullarına özel ikramda bulunması, O'nun diğer kullarını sorgulayacağına dair haberini geçersiz kılmaz.
İkincisi, âyetle hadis arasında gerçek bir çelişki bulunduğunu ileri süren kişi, bu iki haberin neden birlikte doğru olamayacağını göstermelidir.
Yalnızca “âyet herkesi kapsıyor” demek yeterli değildir. Çünkü tartışılan husus zaten bu genel ifadenin özel bir istisnaya açık olup olmadığıdır.
6. Beşinci hata: İlk dönem müfessirlerinin açıklamalarını dışlamak
İmam Taberî, Rahmân 55/39'un tefsirinde farklı rivayetler nakleder.
Mücâhid'den nakledilen açıklamaya göre suçlular alametlerinden tanınacakları için meleklerin onları tanımak amacıyla sorgulamalarına gerek kalmayacaktır.
Katâde'den gelen açıklamada ise kulların amellerinin Allah tarafından kaydedildiği belirtilmektedir.
Kaynak: Taberî, Câmiʿu'l-Beyân, Rahmân 55/39.
Şankîtî de Defʿu Îhâmi'l-Iztırâb adlı eserinde sorgulamaya ilişkin âyetleri açıklarken soru türleri ve kıyametin farklı safhaları üzerinde durmuştur.
Böylece mesele yalnızca iki kelimenin sözlük anlamından ibaret değildir. Kur’an'ın bütünlüğü, sahâbe tefsiri ve ilgili rivayetler beraber incelenmelidir.
7. Hadisin sıhhatine yönelik bir itiraz var mıdır?
Yetmiş bin kişinin hesapsız cennete gireceği rivayeti Buhârî ve Müslim'de yer almaktadır.
Özellikle Buhârî'nin 6541 numaralı rivayetinde hem yetmiş bin kişinin hesap ve azaptan muaf tutulacağı hem de bu kimselerin Allah'a tevekkül eden kişiler olduğu açıklanmıştır.
Dolayısıyla burada konuşmacının yaptığı şey, bilinen bir isnad kusurunu ortaya koymak değilse, sahih kabul edilen bir rivayetin anlamını belirli bir âyetle bağdaştıramadığı için reddetmektir.
Bu iki mesele birbirinden ayrılmalıdır.
Bir hadisin sıhhatini araştırmak ilmî bir faaliyettir. Fakat görünürdeki anlam farklılığını gerçek çelişki olarak ilan etmek, ayrıca delillendirilmesi gereken bir iddiadır.
8. Konuşmacıya yöneltilecek beş ilmî soru
A‘râf 7/6'da geçen suâl ile hadiste geçen hisâb kavramlarının her durumda aynı anlama geldiğini hangi dil ve tefsir deliliyle ispatlıyorsunuz?
Rahmân 55/39'da insanların ve cinlerin günahlarının sorulmayacağı bildirilirken bu âyeti nasıl açıklıyorsunuz?
İbn Abbâs'ın A‘râf 7/6 hakkındaki açıklamasını neden yeterli görmüyorsunuz?
Allah'ın bazı kullarını hesaptan muaf tutmasının imkânsız olduğunu bildiren açık bir Kur’an âyeti gösterebilir misiniz?
Hadisi reddetmeden önce, sahih nasları cem ve telif etme yöntemini neden uygulamıyorsunuz?
9. İlmî netice
Bir âyeti savunmak, başka bir sahih delili peşinen reddetmeyi gerektirmez.
Kur’an'a arz ilkesi, sahih rivayetlerin Kur’an'la ilişkisini araştırmak için kullanılabilir. Ancak bu ilke, âyetlerin bağlamını ve Sünnet'in açıklayıcı işlevini dışlayan keyfî bir ret yöntemine dönüştürülmemelidir.
A‘râf 7/6, kıyamet günü sorgulamanın gerçekleşeceğini haber verir. Yetmiş bin kişinin hesapsız cennete gireceğini bildiren hadis ise Allah'ın belirli kullarına özel bir ikramını açıklar.
Bu iki haberin birlikte doğru olması mümkündür. Dolayısıyla ileri sürülen âyet, tek başına hadisin Kur’an'a aykırı olduğunu ispatlamaz.
Konuşmacının asıl ilmî eksikliği, sahih hadisi reddetmeden önce ilgili âyetlerin tamamını, sahâbenin açıklamalarını ve usûl kaidelerini yeterince değerlendirmemiş olmasıdır.
Şankîtî, Defʿu Îhâmi'l-Iztırâb ʿan Âyâti'l-Kitâb, s. 15 (atıf yapılan baskı).
Ubeydullah Arslan 1 Kasım 2026
ÖLÜ SALİHLERİ ALLAH’A VESİLE EDİNEREK DUA ETMENİN ŞER‘Î HÜKMÜ
Kur’an, Sahih Sünnet, Sahabe Uygulaması ve Hanefî Mezhebi Âlimlerinin Beyanları Işığında İlmî Reddiye
Hamd, âlemlerin Rabbi, dualara icabet eden, ibadetin yalnız kendisine tahsis edildiği, fayda ve zararın yegâne sahibi Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, tevhidin hakikatini ümmetine öğreten, şirkin yollarından sakındıran Peygamberimiz Muhammed’e, âline, ashabına ve onların yoluna güzellikle tâbi olanların üzerine olsun. Emmâ ba‘d: Bir kimsenin, “Aziz Mahmud Hüdâyî’den evlat veya ev istemek şirktir; ancak onu Allah’a vesile edinerek Allah’tan istemek âlimlerce uygun görülmüştür.” şeklindeki iddiası, tevhîdü’l-ulûhiyye, ihlâsü’d-duâ, tevessül, istiğâse ve tevkîfiyyetü’l-ibâdât ilkeleri bakımından ciddi bir ilmî tahkike muhtaçtır. Öncelikle ölmüş bir kimseden yalnız Allah’ın kudretinde bulunan evlat, rızık veya başka bir ihtiyacın karşılanmasını istemek ile Allah’a dua ederken ölmüş bir salihin zatını yahut makamını vesile edinmek birbirinden ayrılmalıdır. Birincisi, ölüden ilâhî kudret gerektiren bir talepte bulunmak anlamında büyük şirk kapsamındadır. İkincisi ise Selefî âlimlerin tercih ettiği görüşe göre şer‘î delille sabit olmayan, gayrimeşru bir tevessül çeşididir. Bir uygulamanın doğrudan büyük şirk olmaması, onun meşru, müstehap veya sünnete uygun olduğunu göstermez. İbadetlerde asıl olan tevkîftir; yani ibadetin sebebi, şekli, keyfiyeti ve vesilesi vahyin belirlediği esaslara dayanmalıdır. Burada ayrıca şu soru sorulmalıdır: Hanefî mezhebine bağlı olduğunu söyleyen bir kimse, kendi mezhebinin muteber âlimlerinin belirli tevessül lafızlarına yönelik itirazlarını neden dikkate almamaktadır? Mezhebe bağlılık yalnızca isim ve aidiyet meselesi midir, yoksa mezhebin ilmî mirasını, delillerini ve usulünü dikkate almayı da gerektirir mi?
Allah Teâlâ, “Şüphesiz mescitler Allah’ındır. O hâlde Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin.” buyurmuştur.[1] Yine, “Kullarım sana beni sorarlarsa şüphesiz ben yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına karşılık veririm.” buyurarak dua ile icabet arasındaki ilişkiyi doğrudan kendisine bağlamıştır.[2] Bir başka âyette, “En güzel isimler Allah’ındır. O hâlde O’na bu isimlerle dua edin.” buyurulmuştur.[3] Bu naslar, duanın yalnız Allah’a yöneltilmesi gerektiğini ve O’nun isimleriyle yapılan tevessülün meşruiyetini ortaya koymaktadır. Mâide sûresinde emredilen vesile de ilk dönem tefsirlerinde Allah’a itaat etmek, rızasını kazanmak ve salih amellerle O’na yaklaşmak şeklinde açıklanmıştır.[4] Buradaki usulî mesele, vesilenin mutlak anlamda meşru olmasıyla belirli bir vesile türünün şer‘î delille sabit olması arasındaki farktır. Allah’a yakınlaşma niyeti, herhangi bir uygulamayı kendiliğinden meşru kılmaz. Şer‘î delille sabit olmayan bir dua şeklini sırf toplumda yaygınlaştığı veya bazı kişiler tarafından benimsendiği için dinin bir parçası hâline getirmek, ibadetlerde tevkîf ilkesine aykırıdır. Hanefî mezhebinin ilmî usulünü benimsediğini söyleyen kimseler açısından da aynı ölçü geçerlidir. Mezhep imamlarının delile dayalı uyarılarını bir kenara bırakıp, dinî alışkanlıkları esas almak nasıl savunulabilir? Kendi imamlarının belirli dua lafızlarını sakıncalı gördüğünü bilen bir kimse, bu itirazların gerekçelerini araştırmadan aynı lafızları dinen tavsiye edilen bir uygulama gibi nasıl sunabilir?
Sahabenin uygulaması, bu meselede önemli bir açıklık sağlamaktadır. Enes b. Mâlik’in rivayetine göre Hz. Ömer, kuraklık zamanında Abbas b. Abdülmuttalib ile tevessül ederek şöyle dua etmiştir: “Allah’ım! Biz daha önce Peygamberimizle sana tevessül ederdik, sen de bize yağmur verirdin. Şimdi Peygamberimizin amcasıyla sana tevessül ediyoruz. Bize yağmur ver!”[5] Burada dikkat edilmesi gereken husus, Resûlullah’ın vefatından sonra Hz. Ömer’in yaşayan Abbas’ın duasına başvurmasıdır. Resûlullah’ın Allah katındaki makamı Abbas’ın makamından üstün olduğu hâlde Hz. Ömer’in bu uygulaması, Selefî âlimler tarafından et-tevessül bi-duâi’s-sâlih, yani yaşayan salih bir kimsenin duasıyla tevessülün meşruiyetine delil kabul edilmiştir. Aynı şekilde mağarada mahsur kalan üç kişinin salih amellerini zikrederek Allah’a dua etmeleri, salih amelle tevessülün sünnetteki açık delillerindendir.[6] Böylece Allah’ın isim ve sıfatlarıyla, kişinin iman ve salih amelleriyle, yaşayan salih kimsenin duasıyla yapılan tevessülün meşruiyeti sabit olmaktadır. Buna karşılık ölmüş bir salihin zatını veya makamını vesile edinmenin meşruiyeti aynı açıklıkta sabit değildir. Hz. Ömer’in uygulaması, bütün tevessül ihtilaflarını tek başına sona erdiren açık bir yasak nassı olmamakla birlikte Selefî görüşün dayandığı güçlü bir sahabe delilidir. Öyleyse neden sahabenin açık uygulamasını esas almak yerine sonradan yaygınlaşan dinî alışkanlıkları ölçü kabul ediyoruz? Resûlullah’ın vefatından sonra yaşayan Abbas’ın duasına başvuran sahabenin uygulaması ortadayken, ölmüş velîlerin zat ve makamlarını vesile edinmeyi dinî bir gereklilik veya fazilet gibi takdim etmenin delili nedir?
Hanefî mezhebinin muteber kaynakları, bu tartışmada özellikle dikkat çekicidir. İmam Ebû Hanîfe (ö. 150/767), İmam Ebû Yûsuf (ö. 182/798) ve İmam Muhammed eş-Şeybânî (ö. 189/805) hakkında nakledilen görüşte, kişinin Allah’a dua ederken bir mahlûkun hakkını ileri sürmesi hoş görülmemiştir. Ebû Hanîfe’den şu ifade aktarılmıştır: “Kişinin Allah’a ancak O’nunla dua etmesi gerekir.” [7] İmam Kudûrî (ö. 428/1037), Şerhu Muhtasari’l-Kerhî adlı eserinden aktarılan nakilde, “Mahlûkun hakkıyla Allah’tan istemek caiz değildir; çünkü mahlûkun Hâlık üzerinde bir hakkı yoktur.” demiştir.[8] İmam Kâsânî (ö. 587/1191), Bedâiʿu’s-Sanâiʿ adlı eserinde, “Kişinin duasında ‘Peygamberlerinin ve resûllerinin hakkı için, filanın hakkı için senden istiyorum.’ demesi mekruhtur. Çünkü Allah üzerinde hiç kimsenin bir hakkı yoktur.” hükmünü nakletmiştir.[9] İmam Zeylaî (ö. 743/1343), İmam İbn Nüceym (ö. 970/1563) ve İmam Haskefî (ö. 1088/1677) de Hanefî fıkıh geleneğinde bu tür lafızlara yönelik itirazları eserlerinde aktarmışlardır.[10] İmam İbn Âbidîn (ö. 1252/1836) ise dua lafızlarının sakıncalı anlamlar çağrıştırması üzerinde durmuştur.[11] Bu nakiller karşısında şu soruları sormak gerekir: Madem Hanefî mezhebine bağlı olduğumuzu söylüyoruz, neden mezhep imamlarımızın bu açık uyarılarını görmezden geliyoruz? Neden onların sakıncalı bulduğu dua ifadelerini dinî bir fazilet gibi takdim ediyoruz? Mezhebimizin ilmî mirasına bağlılık, yalnızca imamlarının isimlerini anmakla mı gerçekleşir; yoksa onların delillerini, gerekçelerini ve ihtiyatlarını dikkate almakla mı? Elbette bu nakillerin doğrudan konusu özellikle bi-hakki fulân, yani “filanın hakkı için” ifadesidir. “Filanın zatı, makamı veya hürmetiyle” tevessülün bütün şekillerini aynı hüküm altında değerlendirmek için ayrıca delil gerekir. Nitekim sonraki Hanefî âlimler arasında farklı görüşler de bulunmaktadır. Fakat bu durum, erken Hanefî kaynaklarındaki açık itirazların yok sayılmasına gerekçe olamaz.
İmam Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’nin akîdevî esasları da bu meselenin değerlendirilmesinde önem taşımaktadır. İmam Tahâvî (ö. 321/933), el-Akîdetü’t-Tahâviyye adlı eserinde Allah’ın hiçbir şeye muhtaç olmadığını, bütün mahlûkatın ise O’na muhtaç bulunduğunu ifade etmiş ve “Hiç kimse göz açıp kapayıncaya kadar dahi Allah’tan müstağni kalamaz.” demiştir.[12] Bu esas, Allah’ın mutlak gınâsını ve mahlûkatın mutlak fakrını ortaya koymaktadır. Ancak Tahâvî’nin bu genel akîde ilkesini ölmüş salihlerin makamıyla tevessülü özel olarak yasaklayan doğrudan bir fetva gibi sunmak doğru değildir. Buna karşılık Hanefî âlimi İbn Ebü’l-İzz el-Hanefî (ö. 792/1390), Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye adlı eserinde Ebû Hanîfe ve iki talebesinin “filanın hakkı için” şeklindeki duayı mekruh gördüklerini nakletmiştir.[13] Resûlullah’ın “Kim bizim bu işimizde ondan olmayan bir şeyi ortaya çıkarırsa o reddedilmiştir.” hadisi de ibadetlerde ittibâ ve tevkîfiyyet ilkesinin temel delillerindendir.[14] İşte burada mezhep bağlılığı açısından ciddi bir tutarlılık meselesi ortaya çıkmaktadır: Hanefî âlimlerinin belirli tevessül lafızlarına yönelik itirazlarını bilip bunları hiç yokmuş gibi davranmak, mezhebin ilmî mirasına karşı seçmeci bir yaklaşım değil midir? Bir meselede Hanefî mezhebinin otoritesine başvururken başka bir meselede aynı mezhebin âlimlerinin gerekçelerini araştırmadan terk etmek nasıl bir ilmî usuldür? Elbette mezhep içindeki muteber ihtilafı kabul etmek başka, mezhep içerisinde hiçbir itiraz bulunmadığını ileri sürmek başkadır. Tenkit edilmesi gereken, bu ikinci yaklaşım ve delilsiz dinî uygulamaların sorgulanamaz hâle getirilmesidir.
Netice itibarıyla, “Ölmüş bir velîden doğrudan evlat istemek şirktir; fakat onu Allah’a vesile edinerek istemek âlimlerce uygun görülmüştür.” şeklindeki mutlak ifade, Hanefî mezhebinin kendi kaynaklarındaki itirazları ve Selefî âlimlerin delile dayalı değerlendirmelerini göz ardı etmektedir. İbn Teymiyye, İbn Bâz ve İbn Useymîn gibi Selefî âlimler, Allah’ın isim ve sıfatlarıyla, iman ve salih amellerle yahut yaşayan salih bir kimsenin duasıyla tevessülü meşru kabul etmiş; ölmüş kimselerin zat ve makamıyla tevessülü ise şer‘î delille sabit görmemişlerdir.[15] Şimdi soruyoruz: Mezhebimizin âlimleri belirli dua lafızlarını sakıncalı bulmuşken, neden bu uyarıları ciddiye almıyoruz? Mezhebe bağlılık iddiasında bulunurken onun ilmî mirasını neden seçerek okuyoruz? İmam Ebû Hanîfe’nin görüşünü araştırmadan onun adına nasıl hüküm veriyoruz? Selefî görüşe göre ölülerden yalnız Allah’ın verebileceği şeyleri istemek büyük şirktir; ölmüş bir salihin zatını veya makamını Allah’a dua ederken vesile edinmek ise meşru görülmeyen, terk edilmesi gereken bir tevessül çeşididir. Bu iki fiilin hükümlerini birbirine karıştırmak da ihtilaflı bir meseleyi ittifak edilmiş gibi sunmak da ilmî tahkike aykırıdır. Tevhidde ölçümüz şahısların şöhreti, kabirlerin ziyaretçi sayısı veya sonraki nesillerin dinî alışkanlıkları değil; Kur’an, Sahih Sünnet ve sahabenin anlayışıdır. Allah bizleri tevhidde ihlâslı, sünnete ittibâda kararlı, şirkin ve bid‘atlerin her çeşidinden uzak kullarından eylesin. Âmin.
DİPNOTLAR VE KAYNAKÇA
Metindeki numaralar sırasıyla aşağıdaki kaynaklara karşılık gelmektedir. Sayfa numaraları baskıya göre değişebilir.
[8] Kudûrî, Şerhu Muhtasari’l-Kerhî, ilgili nakil.
[9] Kâsânî, Bedâiʿu’s-Sanâiʿ, 5/126.
[10] Zeylaî, Tebyînü’l-Hakâik, 6/31; İbn Nüceym, el-Bahru’r-Râik, 8/235; Haskefî, ed-Dürrü’l-Muhtâr, dua ve kerâhet bahisleri.
[11] İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr, 6/396–397.
[12] Tahâvî, el-Akîdetü’t-Tahâviyye, Allah’ın mutlak gınâsına ilişkin bölüm.
[13] İbn Ebü’l-İzz el-Hanefî, Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye, tevessül ve dua bahsi.
[14] Buhârî, el-Câmiʿu’s-Sahîh, hadis no. 2697; Müslim, es-Sahîh, hadis no. 1718.
[15] İbn Teymiyye, Kâidetün Celîle fi’t-Tevessül ve’l-Vesîle; İbn Bâz, Mecmûʿu Fetâvâ ve Makâlât Mütenevvia; İbn Useymîn, Mecmûʿu Fetâvâ ve Resâil, tevessül bahisleri.
Ubeydullah Arslan – İslâm Davetçisi
MEVLÂNÂ'NIN MESNEVÎ'SİNDE ANLATILAN HZ. ÎSÂ KISSASINA İLMÎ BİR TENKİT
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed’e ﷺ, âline ve ashabına olsun.
Peygamberlere isnat edilen haberlerin sıhhati, Selefin rivayet anlayışı ve Kur'an ile sahih Sünnetin belirleyiciliği
Giriş: Bir kıssanın meşhur olması onun sahih olduğunu göstermez
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî adlı eserinde Hz. Îsâ'nın (aleyhisselâm) bir ahmaktan kaçtığını anlatan bir kıssa bulunmaktadır. Bu anlatıda Hz. Îsâ'nın Allah'ın izniyle körleri iyileştirmesi, ölüleri diriltmesi ve nihayet bir ahmağın durumunu değiştirememesi üzerinden ahmaklıktan uzak durmanın gerekliliği işlenmektedir.
Ancak burada üzerinde durulması gereken temel mesele, kıssanın edebî güzelliği, öğüt verici niteliği veya toplumda ne kadar yaygın olduğu değildir. Asıl mesele şudur:
Hz. Îsâ'ya isnat edilen bu sözler hangi sahih naklî delile dayanmaktadır?
Bir anlatının Mesnevî'de bulunması, onu Hz. Îsâ'nın gerçekten söylediği bir söz hâline getirmez. Mevlânâ'nın ilmî veya edebî şahsiyetine duyulan saygı da bu gerçeği değiştirmez. Çünkü İslam'ın haber ve rivayet anlayışında şahısların şöhreti değil, haberin sübûtu ve delilin sıhhati esastır.
Bir peygambere söz isnat etmek, sıradan bir hikâye nakletmekten farklıdır. Peygamberler Allah'ın seçilmiş elçileridir. Onların sözleri, fiilleri ve mucizeleri hakkında konuşurken ilmî titizlik göstermek dinî bir sorumluluktur.
Selefin temel yaklaşımı açıktır: Bir haberin doğruluğu, onu nakleden kitabın şöhretinden değil, sahih delillerle sabit olmasından anlaşılır.
1. Kur'an'ın emri: Bilmediğin şeyin peşine düşme
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
ولا تقف ما ليس لك به علم إن السمع والبصر والفؤاد كل أولئك كان عنه مسؤولا
“Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.”
(el-İsrâ, 17/36)
Yine Allah Teâlâ şöyle buyurur:
قل هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين
“De ki: Eğer doğru söylüyorsanız delilinizi getirin.”
(el-Bakara, 2/111)
Bu iki âyet, dinî haberlerin kabulünde temel bir epistemolojik ölçü ortaya koymaktadır: İddia ile ispat birbirinden ayrıdır. Bir sözün nakledilmiş olması, onun gerçekten söylendiğini göstermez.
Dolayısıyla Mesnevî'deki kıssayı Hz. Îsâ'nın yaşadığı tarihî bir hadise olarak anlatan kimseye şu ilmî soru yöneltilmelidir:
Bu haberin senedi nerededir? Hangi güvenilir kaynak, hangi nakil yoluyla bu olayı Hz. Îsâ'ya ulaştırmaktadır?
Böyle bir soru sormak Mevlânâ'ya hakaret değil, peygamberlere isnat edilen haberleri tahkik etmenin gereğidir.
2. Hz. Îsâ'nın mucizelerini Kur'an nasıl anlatmaktadır?
Allah Teâlâ, Hz. Îsâ'nın mucizelerini açıklarken şöyle buyurur:
وأبرئ الأكمه والأبرص وأحيي الموتى بإذن الله
“Anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiririm; Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim.”
(Âl-i İmrân, 3/49)
Âyette özellikle dikkat edilmesi gereken ifade بإذن الله — Allah'ın izniyle kaydıdır.
Hz. Îsâ'nın ölüleri diriltmesi ve hastaları iyileştirmesi, kendisinde Allah'tan bağımsız bir kudret bulunduğunu göstermez. Bunlar Allah'ın kendisine verdiği mucizelerdir.
Kur'an'da sabit olan mucizelerin gerçekliği ile Mesnevî'de anlatılan ilave olayın tarihî gerçekliği birbirine karıştırılmamalıdır.
Hz. Îsâ'nın ölüleri Allah'ın izniyle dirilttiğine iman ederiz. Ancak onun bir ahmaktan kaçtığını, belirli sözler söylediğini veya ism-i a'zamı belirli biçimde kullandığını kabul etmek için ayrıca delil gerekir.
Kur'an'da bir mucizenin sabit olması, o mucize etrafında anlatılan bütün hikâyelerin de sahih olduğu anlamına gelmez.
3. Selef imamlarının rivayet anlayışı
Selefin ilmî mirasında isnad, dinî haberlerin korunmasının en önemli vasıtalarından biridir.
Muhammed b. Sîrîn (ö. 110/729) şöyle demiştir:
إن هذا العلم دين فانظروا عمن تأخذون دينكم
“Şüphesiz bu ilim dindir. Öyleyse dininizi kimden aldığınıza dikkat edin.”
(Müslim, el-Mukaddime, rivayet 26).
Bu söz, dinî bilginin yalnızca güzel konuşmaya, etkileyici anlatıma veya tanınmış şahsiyetlere dayanamayacağını göstermektedir.
Bir kişinin velî, âlim, şair yahut mutasavvıf olarak tanınması, naklettiği bütün haberlerin sahih olduğu anlamına gelmez.
Mevlânâ'nın Mesnevî'si edebî ve tasavvufî bir eserdir. Hadis usulüne göre sahih rivayetleri bir araya getirmek amacıyla hazırlanmış bir hadis kitabı değildir.
Bu nedenle eserde geçen her kıssayı tarihî bir gerçeklik veya peygamberlerden sabit bir rivayet olarak kabul etmek ilmî açıdan doğru değildir.
4. Peygamberimiz sahih olmayan haberleri nakletmek konusunda ne buyurmuştur?
Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:
كفى بالمرء كذبا أن يحدث بكل ما سمع
“Kişiye, duyduğu her şeyi anlatması yalan olarak yeter.”
(Müslim, el-Mukaddime, hadis 5).
Bu hadis, haberlerin araştırılmadan aktarılmasının ne kadar sakıncalı olduğunu göstermektedir.
Bir kimse Mesnevî'deki kıssayı “Mevlânâ şöyle bir hikâye anlatır” diyerek naklederse, bunun edebî bir anlatı olduğu anlaşılabilir. Ancak aynı kıssayı “Hz. Îsâ bir gün şöyle yaptı, şöyle konuştu” diyerek kesin bir tarihî hadise gibi sunarsa, ispat yükümlülüğü doğar.
İlmî dürüstlük, naklin mahiyetini açıkça belirtmeyi gerektirir.
Üstelik Hz. Peygamber'den gelen sahih hadislerde de İsrailoğullarından nakillerin aktarılmasına belirli bir çerçevede izin verilmiştir (Buhârî, 3461). Bu izin, aktarılan her haberin doğruluğunu tasdik etmek anlamına gelmez.
5. Güzel bir öğüt, sahih olmayan isnadı meşrulaştırmaz
Burada önemli bir ayrım daha yapılmalıdır.
Ahmaklık, cehalet, kibir ve hakka karşı inatçılıktan sakındırmak elbette İslam'ın genel öğretileriyle bağdaşabilir. Fakat bir öğüdün anlam bakımından doğru olması, o öğüdü desteklemek için anlatılan olayın da gerçekten yaşandığını ispatlamaz.
Bir kıssadan çıkarılan ders ile kıssanın tarihî sıhhati farklı meselelerdir.
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
ولا تلبسوا الحق بالباطل وتكتموا الحق وأنتم تعلمون
“Hakkı bâtılla karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin.”
(el-Bakara, 2/42)
Bu âyetin doğrudan Mesnevî'deki kıssa hakkında indiği söylenemez. Ancak hak ile doğruluğu ispatlanmamış haberleri birbirinden ayırma sorumluluğu açısından genel bir ilke ortaya koymaktadır.
Dinî eğitimde doğru maksatlara ulaşmak için doğruluğu ispatlanmamış isnatları kesin haber gibi sunmaya ihtiyaç yoktur. Kur'an'ın açık âyetleri ve sahih Sünnet, öğüt vermek için yeterli ve güvenilir kaynaklardır.
6. Mevlânâ'nın sözü vahiy değildir; eleştirilebilir ve tahkik edilebilir
İslam'da hiçbir âlimin, imamın veya tasavvuf büyüğünün sözü vahyin üstünde değildir.
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول إن كنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر
“Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, Allah'a ve Resûl'e götürün.”
(en-Nisâ, 4/59)
Âyet, ihtilafların çözümünde nihai müracaat merciini açıkça göstermektedir.
Buna göre bir haberin Mevlânâ'dan, başka bir mutasavvıftan veya büyük bir fıkıh imamından nakledilmesi, onu kendiliğinden dinî hüccet hâline getirmez.
Şahısların değeri, nakillerinin araştırılmasına engel değildir. Aksine ilmî emanet, herkesten gelen haberin delil ölçüsüyle değerlendirilmesini gerektirir.
Bununla birlikte burada ilmî bir sınır da korunmalıdır: Kıssanın güvenilir bir senedinin ortaya konulamamış olması, onun kesinlikle hiç yaşanmadığını ispatlamaz. Doğru hüküm, eldeki delillere göre Hz. Îsâ'ya nispetinin sabit olmadığıdır.
Sonuç: Peygamberlere isnat edilen haberlerde ölçümüz nedir?
Mesnevî'deki Hz. Îsâ kıssası üzerinden yapılması gereken ilmî tenkit, yalnızca Mevlânâ'nın şahsına yöneltilen bir itiraz değildir. Asıl mesele, dinî haberlerin hangi esaslara göre kabul edildiğidir.
Kur'an'ın doğruladığına iman eder, sahih Sünnetin bildirdiğini kabul ederiz. Fakat bir peygambere nispet edilen her hikâyeyi, sırf meşhur bir eserde bulunduğu için tarihî gerçek sayamayız.
Mevlânâ'nın Mesnevî'sinde bulunmak bir naklin kaynağını gösterir; o naklin Hz. Îsâ'ya kadar sahih biçimde ulaştığını göstermez.
Bu kıssayı kesin bir olay olarak anlatanlara yönelttiğimiz soru açıktır:
Hz. Îsâ'nın bir ahmaktan kaçtığına dair sahih deliliniz nedir?
İlmî bir cevap verilmeden bu anlatıyı peygamberin yaşadığı kesin bir olay olarak takdim etmek doğru değildir.
“YETİŞ YÂ GEYLÂNÎ!” SÖZÜNÜN TEVHİD AÇISINDAN İLMÎ TENKİDİ
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed’e ﷺ, âline ve ashabına olsun.
Allah'tan başkasından medet istemenin şirk ve küfür boyutu, bu anlayışı meşrulaştıranların ilmî sorumluluğu ve kendilerinden din öğrenmenin ölçüsü
GİRİŞ
“Yetiş yâ Geylânî!”, “Medet yâ Gavs!”, “İmdadıma yetiş ey Abdülkâdir!” gibi ifadeler, yalnızca tasavvufî bir gelenek, manevî bağlılık veya salih kimselere duyulan sevgi çerçevesinde değerlendirilemez. Bu sözlerin taşıdığı anlam, İslam'ın en temel esası olan tevhid akîdesiyle doğrudan ilgilidir. Çünkü burada tartışılan mesele, Abdülkâdir Geylânî'nin şahsiyeti yahut ilmî konumu değil, Allah'a mahsus olan dua ve istiğâsenin vefat etmiş bir kula yöneltilmesidir.
Bir kimsenin, vefat etmiş Abdülkâdir Geylânî'ye seslenerek ondan gaybî yardım istemesi, sıkıntısını gidermesini, tehlikeden kurtarmasını veya olağanüstü biçimde imdadına yetişmesini talep etmesi, ulûhiyyet tevhidi açısından son derece ciddi bir meseledir. Selef âlimlerinin ve bu çizgiyi takip eden birçok âlimin açıklamalarına göre böyle bir talep, ibadetin Allah'tan başkasına yöneltilmesi anlamına geldiğinde büyük şirk kapsamındadır.
Burada sorulması gereken temel soru şudur: Allah'tan başkasına yöneltilen böyle bir yakarış, hangi Kur'an âyetine, hangi sahih hadise ve hangi sahabe uygulamasına dayanılarak meşru gösterilebilir?
Bir sözün asırlardır tekrarlanması, meşhur şeyhler tarafından benimsenmesi veya tasavvufî eserlerde yer alması, onu dinî bakımdan meşru hâle getirmez. Dinî hükümlerin kaynağı şahısların şöhreti, toplumdaki itibarı veya tarihî gelenekler değil, Kur'an ve sahih Sünnettir.
1. DUA İBADETTİR VE YALNIZCA ALLAH'A YÖNELTİLİR
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
وأن المساجد لله فلا تدعوا مع الله أحدا
“Mescidler Allah'a mahsustur. Öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin.”
(el-Cin, 72/18)
Yine Allah Teâlâ şöyle buyurur:
وقال ربكم ادعوني أستجب لكم إن الذين يستكبرون عن عبادتي سيدخلون جهنم داخرين
“Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size karşılık vereyim. Bana ibadet etmekten büyüklük taslayanlar aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.”
(el-Mü'min, 40/60)
Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:
الدعاء هو العبادة
“Dua, ibadetin kendisidir.”
(Ebû Dâvûd, 1479; Tirmizî, 2969. Elbânî: Sahih.)
Bu deliller, duanın yalnızca bir dilek veya sözlü talep olmadığını, aynı zamanda ibadet olduğunu göstermektedir. İbadetin Allah'tan başkasına yöneltilmesi ise ulûhiyyet tevhidine aykırıdır.
Burada yardım istemenin mahiyetini doğru belirlemek gerekir. Yaşayan, hazır bulunan ve istenen yardımı olağan sebeplerle gerçekleştirmeye gücü yeten bir insandan yardım talep etmek meşrudur. Buna karşılık vefat etmiş bir kimseye seslenerek ondan gaybî biçimde yardım istemek, aynı kapsamda değerlendirilemez.
Allah'a mahsus olan gaybî yardımın ölülerden istenmesi, yalnızca hatalı bir dua şekli değil, ibadetin Allah'tan başkasına yöneltilmesi meselesidir.
2. “YETİŞ YÂ GEYLÂNÎ!” SÖZÜNÜN ŞİRK VE KÜFÜR BOYUTU
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
ومن أضل ممن يدعو من دون الله من لا يستجيب له إلى يوم القيامة وهم عن دعائهم غافلون
“Allah'ı bırakıp kıyamete kadar kendisine cevap veremeyecek olanlara dua edenden daha sapık kim vardır? Oysa onlar bunların dualarından habersizdir.”
(el-Ahkâf, 46/5)
Bir başka âyette şöyle buyurur:
إن تدعوهم لا يسمعوا دعاءكم ولو سمعوا ما استجابوا لكم ويوم القيامة يكفرون بشرككم
“Onlara dua ederseniz duanızı işitmezler. İşitseler bile size cevap veremezler. Kıyamet günü de sizin şirkinizi inkâr ederler.”
(Fâtır, 35/14)
Bu âyetler, Allah'tan başka varlıklara yöneltilen ibadet niteliğindeki yakarışların bâtıllığını ortaya koymaktadır. Kur'an'ın burada eleştirdiği şey, yalnızca birtakım varlıkların yaratıcı kabul edilmesi değildir. Allah'tan başkasına dua edilmesi de bu eleştirinin merkezindedir.
İbn Teymiyye, Kâidetün Celîle fi't-Tevessül ve'l-Vesîle adlı eserinde, meşru tevessül ile vefat etmiş kimselerden doğrudan ihtiyaçların giderilmesini istemeyi birbirinden ayırmıştır. İbn Bâz da ölülerden medet ve yardım istemeyi büyük şirk kapsamında değerlendirmiştir.
Bu sebeple “Yetiş yâ Geylânî!” ifadesi, vefat etmiş bir kimseden gaybî yardım talep etmek anlamında kullanıldığında, tevhid akîdesi açısından büyük şirk olarak değerlendirilir. Büyük şirk ise İslam'ın temel inanç esaslarıyla bağdaşmayan, küfür niteliğindeki fiillerdendir.
Bir insanın Allah'ın varlığını ve yaratıcılığını kabul etmesi, Allah'a mahsus ibadeti başkasına yöneltmesini meşru hâle getirmez.
3. CÂHİLİYE MÜŞRİKLERİNİN ALLAH İNANCI VE ARACILIK ANLAYIŞI
Bu meselenin doğru anlaşılması için Kur'an'ın câhiliye müşriklerinin inançlarını nasıl anlattığına dikkat edilmelidir.
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
ولئن سألتهم من خلق السماوات والأرض ليقولن الله
“Onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını sorsan mutlaka Allah derler.”
(Lokmân, 31/25)
Yine şöyle buyurur:
ما نعبدهم إلا ليقربونا إلى الله زلفى
“Biz onlara ancak bizi Allah'a daha fazla yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.”
(ez-Zümer, 39/3)
Bu âyetler, câhiliye müşriklerinin Allah'ın yaratıcılığını bütünüyle inkâr etmediklerini, ancak O'na yaklaşmak amacıyla başka varlıklara ibadet yönelttiklerini göstermektedir.
Dolayısıyla bir kimsenin “Ben Abdülkâdir Geylânî'yi ilah kabul etmiyorum; onu yalnızca Allah'a yakın bir velî olarak görüyorum” demesi, vefat etmiş bu kişiden ibadet niteliğinde yardım istemeyi kendiliğinden meşru hâle getirmez.
Burada belirleyici olan yalnızca kişinin Allah'ın yaratıcı olduğunu kabul etmesi değil, ibadetini kime yönelttiğidir.
Rubûbiyyet tevhidini kabul etmek, ulûhiyyet tevhidinin gerekliliklerini yerine getirmenin yerine geçmez.
4. ŞİRK OLAN BİR SÖZÜ SAVUNAN HOCANIN İLMÎ KONUMU
Bir hocanın çok sayıda eser okumuş olması, Arapça bilmesi, medreselerde ders vermesi, geniş bir dinleyici kitlesine sahip olması veya toplumda büyük âlim olarak tanınması, onun bütün görüşlerinin doğru olduğu anlamına gelmez.
İlim ehlinin sözleri Kur'an ve sahih Sünnetin üzerinde değildir. Aksine bütün görüşler vahyin ölçüsüne göre değerlendirilir.
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول إن كنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر
“Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, Allah'a ve Resûl'e götürün.”
(en-Nisâ, 4/59)
Bu âyet, dinî ihtilafların çözümünde belirleyici merciin Allah'ın kitabı ve Resûlü'nün Sünneti olduğunu göstermektedir.
Şu hâlde Allah'tan başkasına ibadet niteliğinde dua etmeyi savunan bir hocanın görüşü, ilmî unvanı veya şöhreti sebebiyle kabul edilemez. Üstelik din adına konuşan kimsenin sorumluluğu daha ağırdır. Çünkü onun sözleri yalnızca kendisini değil, kendisine güvenen ve söylediklerini din olarak benimseyen insanları da etkiler.
Burada şu ilmî soruların sorulması gerekir:
Bir hoca, tevhidin en temel meselelerinden biri olan duanın yalnızca Allah'a yöneltilmesi ilkesini nasıl göz ardı edebilir? Allah'tan başkasına yöneltilen ibadet niteliğindeki yakarışı hangi sahih delille savunabilir? Peygamberlerin, sahabenin ve ilk nesillerin uygulamalarından buna açık bir dayanak gösterebilir mi?
Bu sorulara sahih delillerle cevap verilmeden, söz konusu uygulamanın meşruiyetinden bahsedilemez.
İlmî unvan, hatalı bir inancı doğruya dönüştürmez. Bilakis ilim sahibi olduğunu ileri süren kimsenin, özellikle tevhid gibi dinin temelini ilgilendiren meselelerde daha dikkatli olması beklenir.
Tevhid konusunda büyük bir yanlışı savunan kimsenin ilmî otoritesi, o yanlışın doğruluğuna delil olamaz.
5. BÖYLE BİR KİMSEDEN DİN ÖĞRENİLİR Mİ?
Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir:
إن هذا العلم دين فانظروا عمن تأخذون دينكم
“Şüphesiz bu ilim dindir. Öyleyse dininizi kimden aldığınıza dikkat edin.”
(Müslim, el-Mukaddime)
Bu söz, dinî bilginin kimden alındığının önemini ortaya koymaktadır. Çünkü ilim yalnızca bilgi aktarımı değildir; aynı zamanda inanç, ibadet ve kulluk anlayışının şekillenmesinde belirleyici bir etkendir.
Ölülerden gaybî yardım istemeyi meşru gören ve bunu dinî bir uygulama olarak insanlara öğreten bir kimsenin, özellikle tevhid ve akîde alanında güvenilir bir rehber olarak kabul edilmesi ciddi sakıncalar taşır.
Tevhid, dinin temeli ve bütün ibadetlerin üzerine kurulduğu esastır. Bu temeldeki ağır bir yanlışın insanlara öğretilmesi, ilmî bakımdan hafife alınamaz.
Bununla birlikte bir kişinin belirli bir konudaki hatası, bütün ilmî bilgilerinin otomatik olarak geçersiz olduğu anlamına gelmez. Başka alanlardaki açıklamaları da kendi delilleri çerçevesinde değerlendirilir.
Ancak Müslüman, akîdesini öğrenirken özellikle tevhid konusunda açık ve güvenilir delillere bağlı olan, sahih Sünneti esas alan ve selefin anlayışını gözeten ilim ehline müracaat etmelidir.
İlim talebesinin görevi, şahısların şöhretine teslim olmak değil, dinini güvenilir delillerle öğrenmektir.
6. ABDÜLKÂDİR GEYLÂNÎ'Yİ SEVMEK BAŞKA, ONA DUA ETMEK BAŞKADIR
Abdülkâdir Geylânî'nin ilmî mirasına saygı göstermek, onun nasihatlerinden istifade etmek ve salih kimseleri sevmek başka bir meseledir. Vefatından sonra ona seslenerek yardım istemek ise başka bir meseledir.
Hiçbir velî, ne kadar faziletli olursa olsun, Allah'a mahsus ibadetin muhatabı hâline getirilemez.
Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), İbn Abbâs'a şöyle buyurmuştur:
إذا سألت فاسأل الله وإذا استعنت فاستعن بالله
“İstediğin zaman Allah'tan iste; yardım dilediğin zaman Allah'tan yardım dile.”
(Tirmizî, 2516. Elbânî: Sahih.)
Bu hadis, kulun Allah'a yönelişinin ve O'na tevekkülünün önemini öğretmektedir.
Bir kimsenin Allah katında değerli olduğuna inanmak, ona Allah'a mahsus bir kudret atfetmeyi veya kendisine ibadet niteliğinde dua etmeyi meşrulaştırmaz.
Salihleri sevmek tevhidle bağdaşır; onları Allah'a mahsus yardımın muhatabı hâline getirmek ise tevhidle bağdaşmaz.
Tevhid akîdesi açısından burada önemli bir ilmî ayrımın korunması gerekir.
Ölülerden gaybî yardım istemenin büyük şirk olarak değerlendirilmesi, bu sözü söyleyen her belirli şahıs hakkında hiçbir araştırma yapılmadan küfür hükmü verileceği anlamına gelmez.
Bir sözün veya fiilin hükmü ile belirli bir şahsa hüküm verilmesi aynı değildir. Şahsın neyi kastettiği, kendisine meselenin nasıl açıklandığı, cehalet veya yanlış yorum gibi durumların bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir.
Bu ayrım, şirk fiilinin ciddiyetini azaltmaz. Aksine ilmî hükümlerin usule uygun verilmesini sağlar.
İbn Teymiyye'nin tekfir konusundaki açıklamalarında da genel hüküm ile belirli şahsa hüküm verilmesi arasındaki ayrım önemli bir yer tutmaktadır.
Dolayısıyla tevhid konusunda taviz verilmemeli, ancak şahıslar hakkında hüküm verirken ilmî usul de terk edilmemelidir.
SONUÇ
“Yetiş yâ Geylânî!” ifadesi, vefat etmiş Abdülkâdir Geylânî'den gaybî yardım istemek anlamında kullanılıyorsa, tevhid akîdesi açısından büyük şirk kapsamında değerlendirilir.
Böyle bir yakarışı dinî bir uygulama olarak savunan kişinin ilmî unvanı, şöhreti veya toplumdaki itibarı, bu uygulamayı meşru hâle getirmez.
Kur'an ve sahih Sünnetin ortaya koyduğu tevhid ölçüsü, hiçbir âlimin veya şeyhin görüşü sebebiyle değiştirilemez.
Bu sebeple Müslümanların akîde konusunda güvenilir ilim ehline müracaat etmeleri, dinî haberleri ve görüşleri delilleriyle değerlendirmeleri gerekir.
Bir hocaya duyulan saygı, onun tevhidle çelişen bir görüşünü benimsemeyi gerektirmez. İlmî otorite, vahyin üzerinde değildir.
Allah'a mahsus ibadet yalnızca Allah'a yöneltilir. Hiçbir peygamber, velî veya âlim bu hakkın ortağı değildir.
Tevhid, şahısların hatırına değiştirilemez. İlim, delilden üstün tutulamaz. Allah'a mahsus ibadet, hiçbir kula yöneltilemez.
UBEYDULLAH ARSLAN İslam Davetçisi
“ŞEYHİ OLMAYANIN ŞEYHİ ŞEYTANDIR” SÖZÜNÜN TEVHİD AÇISINDAN İLMÎ TENKİDİ
بسم الله الرحمن الرحيم
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, Allah'ın Resûlü Muhammed'e, onun âline, ashabına ve kıyamete kadar onun yolunu takip edenlerin üzerine olsun.
“Şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır” sözü, Kur'an ve sahih Sünnetle sabit bir dinî hüküm değildir. Bu ifadeyi, bir Müslümanın mutlaka tarikat şeyhine bağlanması gerektiği ve bağlanmadığında şeytanın rehberliği altına gireceği anlamında kullanmak, din adına delilsiz bir zorunluluk ortaya koymaktır. Allah Teâlâ, “Rabbinizden size indirilene uyun” (el-A‘râf, 7/3) buyurmuştur. Müslümanın hidayet ölçüsü bir şeyhe intisap etmesi değil, Allah'ın kitabına ve Resûlü'nün sahih Sünnetine bağlılığıdır. Şeytandan korunmanın yolu da bir mürşidin manevî otoritesine sığınmak değil, Allah'a sığınmak ve O'na itaat etmektir (el-A‘râf, 7/200).
İslam, güvenilir âlimlerden ilim öğrenmeyi emretmiş; ancak bir tarikat şeyhine bağlanmayı dinî kurtuluşun şartı kılmamıştır. Allah Teâlâ, “Bilmiyorsanız ilim ehline sorun” (en-Nahl, 16/43) buyurmuştur. Bu emir, ilim ehline müracaat etmeyi gerektirir; bir şahsa kayıtsız şartsız teslim olmayı değil. Sahabe ve ilk nesiller, ilmi güvenilir kimselerden öğrenmişlerdir. Ancak sonraki asırlarda ortaya çıkan tarikat intisabını imanlarının veya hidayetlerinin şartı olarak görmemişlerdir. İlim öğrenmek başka, bir şeyhe mutlak manevî bağlılığı dinî zorunluluk hâline getirmek başkadır.
“Şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır” sözü Hz. Peygamber'den sahih bir hadis olarak sabit değildir. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), “Kim bizim bu dinimizde ondan olmayan bir şeyi ortaya çıkarırsa o reddedilir” buyurmuştur (Buhârî, 2697; Müslim, 1718). Allah Teâlâ da “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği şeyleri kendilerine din olarak belirleyen ortakları mı var?” (eş-Şûrâ, 42/21) buyurarak din adına hüküm koymanın tehlikesini bildirmiştir. Dolayısıyla bir şeyhe intisabı zorunlu dinî yükümlülük saymak ve bunu kabul etmeyenleri şeytanın müridi olarak nitelemek, sahih delille temellendirilmediğinde bid‘at niteliğinde bir anlayıştır. Bir sözün meşhur olması, onun şer‘î delil olduğunu göstermez.
Bu anlayışı savunan bir hocanın ilmî unvanı, şöhreti veya toplumdaki itibarı, görüşünü doğru hâle getirmez. Allah Teâlâ, “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, Allah'a ve Resûl'e götürün” (en-Nisâ, 4/59) buyurmuştur. Öyleyse sorulmalıdır: Hangi sahih hadis, şeyhi olmayan Müslümanın şeytanın yönetiminde olduğunu bildirmektedir? Hangi sahabe veya ilk dönem imamı, bir tarikat şeyhine bağlanmayı hidayetin şartı kabul etmiştir? Muhammed b. Sîrîn'in “Bu ilim dindir; dininizi kimden aldığınıza dikkat edin” sözü (Müslim, Mukaddime), ilim alınacak kimsenin güvenilirliğini araştırmayı gerektirir. Delilsiz dinî hükümleri savunan bir kimsenin, özellikle akîde ve dinî rehberlik konusundaki görüşleri ihtiyatla karşılanmalıdır. Hiçbir hocanın ilmî otoritesi, Kur'an ve sahih Sünnetin üzerinde değildir.
Sonuç olarak, “Şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır” ifadesini mutlak bir dinî hüküm olarak benimsemek, tevhid, ittibâ ve dinî otoritenin sınırları bakımından ciddi sakıncalar taşımaktadır. Bir âlimden ilim öğrenmek, nasihat almak ve manevî terbiyede yardım görmek meşrudur; fakat hiçbir şeyh Allah ile kul arasında zorunlu bir aracı değildir. Şeyhe sorgusuz itaat veya ona bağımsız dinî yetki tanımak, tevhid açısından daha ağır sakıncalar doğurabilir. Şeyhi olmayanın şeyhi zorunlu olarak şeytan değildir. Asıl tehlike, Allah'ın dininde delilsiz hükümler koymak, insanları şahıslara bağımlı kılmak ve vahyin otoritesini beşerî otoritenin gerisine düşürmektir. Müslümanın rehberi Kur'an, sahih Sünnet ve bunları doğru anlayan güvenilir ilim ehlinin açıklamalarıdır.
UBEYDULLAH ARSLAN İslam Davetçisi
Videonun tamamını dinlemek yerine, cevabın ilgili olduğu bölümü dinlemek için aşağıdaki zaman bağlantısına tıklayabilirsiniz.
MUHAMMED B. ABDÜLVEHHÂB OSMANLI ASKERLERİNİ MÜŞRİK Mİ GÖRDÜ?
İddianın kaynak, bağlam ve tekfir ölçüleri bakımından değerlendirilmesi
بسم الله الرحمن الرحيم
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed’e, âline ve ashabına olsun.
Muhammed b. Abdülvehhâb’ın Osmanlı askerlerini müşrik gördüğü iddiasını değerlendirirken esas aldığım ölçü açıktır: Bir âlime nispet edilen hüküm, kendisine ait güvenilir metinlerle ve bu metinlerin bağlamıyla ispatlanmalıdır. İddia, bütün Osmanlı askerlerinin sırf orduya mensubiyetleri sebebiyle müşrik sayıldığı ise, bunu gösteren açık ifade ortaya konulmalıdır. Genel bir şirk tanımı, belirli kimseler hakkındaki hüküm veya sonraki takipçilerin fetvaları, böyle kapsamlı bir isnadı tek başına ispatlamaz.
1. Kaynak ile müellif birbirinden ayrılmalıdır
ed-Dürerü’s-Seniyye, yalnızca Muhammed b. Abdülvehhâb’ın kaleminden çıkmış bir eser değildir; farklı dönemlerde yaşamış Necid âlimlerinin mektup ve fetvalarını bir araya getiren bir derlemedir. Bu sebeple eserdeki bir hükmü aktarırken cilt ve sayfa belirtmekle yetinilmemeli; metnin sahibi, muhatabı ve tarihî bağlamı da belirlenmelidir. Muhammed b. Abdülvehhâb’ın kendi açıklamalarıyla, kendisinden sonra yaşayan âlimlerin sözleri aynı kişiye aitmiş gibi sunulamaz.
Kendisine ait olarak nakledilen bir açıklamada, toplu tekfir suçlamasını şu sözlerle reddetmektedir:
وأما الكذب والبهتان فمثل قولهم إنا نكفر بالعموم
“Yalan ve iftiraya gelince; bizim insanları topluca tekfir ettiğimizi söylemeleri de bunlardandır.”
Bu açıklama ed-Dürerü’s-Seniyye, 1/104’e atıfla nakledilmektedir. Aynı pasajın devamında, belirli kabirlerdeki putlara ibadet eden kimseleri cehaletleri ve kendilerine uyarıcı ulaşmaması sebebiyle tekfir etmediğini belirtmektedir. Bu beyan, onun toplu tekfir suçlamasına karşı kendi savunmasını göstermektedir. Bununla birlikte, tek bir açıklamadan bütün fetva ve uygulamalarının aynı şekilde olduğunu çıkarmak da ayrıca inceleme gerektirir.1
2. Tekfir konusunda üç ayrı hüküm vardır
Birincisi, sözün veya fiilin hükmüdür. Bir davranışın büyük şirk yahut küfür olarak nitelendirilmesi, öncelikle o davranışın mahiyetine ilişkin bir değerlendirmedir. Küçük şirk ile büyük şirk de birbirine karıştırılmamalıdır; her şirk ifadesi, failin İslam’dan çıktığı anlamına gelmez.
İkincisi, belirli kişinin hükmüdür. Bir fiile verilen genel hükmün belirli şahsa uygulanması, ayrıca o kişinin durumu hakkında inceleme gerektirir. Sözün gerçekten kendisine ait olup olmadığı, neyi kastettiği, iradesi, ikrah, hata, te’vil ve cehalet gibi hususlar değerlendirilmelidir. Hüccetin ikamesi ve mazeretlerin kapsamı hakkında âlimler arasında ayrıntılı görüş farklılıkları bulunduğundan, bütün meseleler tek bir kalıpla çözülemez. Kur’an’ın ikrah altındaki kimseyi ayrıca değerlendirmesi, şahsın durumunun hüküm bakımından önemini gösterir (en-Nahl, 16/106).
Üçüncüsü, bütün bir topluluğa yöneltilen hükümdür. Bir devletin ordusundaki bütün askerleri müşrik saymak, belirli bir fiili veya şahsı değerlendirmekten daha geniş bir iddiadır. Böyle bir nispet için hükmün gerçekten bütün askerleri kapsadığını gösteren açık metin gerekir. Orduya mensubiyet, savaşta karşı tarafta bulunmak ve belirli bir şirk fiilini işlemek aynı şey değildir. Ayrıca bir toplulukla savaşılmış olması da tek başına onun tamamının tekfir edildiğini göstermez; Kur’an, birbirleriyle savaşan iki topluluğu “müminler” olarak anmaktadır (el-Hucurât, 49/9).
3. Sonraki savaşlar doğrudan kendisine mal edilemez
Muhammed b. Abdülvehhâb 1792 yılında vefat etmiştir. Birinci Suudi Devleti’nin yıkılmasıyla sonuçlanan Osmanlı-Mısır seferleri ise 1811–1818 döneminde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu savaşlar sırasında verilen bir fetva, sırf aynı dinî hareket içerisinde ortaya çıktığı için doğrudan onun şahsına nispet edilemez. Fetvanın sahibi ve tarihi ayrıca belirlenmelidir. Bu kronolojik ayrım, daha önceki siyasî ilişkilerin ve çatışmaların araştırılmasını da gereksiz kılmaz.2, 3
Sonuç
Burada ele alınan metin, Muhammed b. Abdülvehhâb’ın bütün Osmanlı askerlerini sırf Osmanlı ordusuna mensup oldukları için müşrik ilan ettiğini ispatlamamaktadır. Onun toplu tekfir suçlamasını reddeden açıklaması da değerlendirmede dikkate alınmalıdır. Ancak bu açıklama, bütün eserlerinde böyle bir hükmün bulunmadığını tek başına ispatlayan kapsamlı bir taramanın yerine geçmez.
Benim talebim ilmî adalettir: Bir âlimin hatası varsa kendi sözünden ve bağlamından gösterilsin; doğru sözü varsa teslim edilsin; başkasının hükmü kendisine yüklenmesin. Bu nedenle sorum açıktır: Osmanlı askerlerinin tamamını müşrik ilan ettiğini gösteren, bizzat kendisine ait açık ifade hangi metindedir? Metnin sahibi, tarihi ve bağlamı nedir? Ciddi bir isnat, açık ve denetlenebilir delil gerektirir.
Videonun tamamını dinlemek yerine, cevabın ilgili olduğu bölümü dinlemek için aşağıdaki zaman bağlantısına tıklayabilirsiniz.
DÂRİMÎ, LÂLEKÂÎ VE İBN MENDE TASAVVUFA MENSUP MUYDU?
Selef imamlarının ilmî kimlikleri ve tasavvufa intisap iddiasının tarihî açıdan değerlendirilmesi
بسم الله الرحمن الرحيم
Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed'e, âline, ashabına ve onların yolunu takip edenlerin üzerine olsun.
İmam Dârimî, İmam Lâlekâî ve İmam İbn Mende'nin tasavvufa mensup oldukları iddiası, tarihî delillerle ispatlanması gereken bir iddiadır. Öncelikle şu ilmî ayrımı ortaya koymak gerekir: Bir âlimin zühd, takvâ, ihlâs ve nefis terbiyesine önem vermesi, onun tasavvuf tarikatına intisap ettiğini göstermez. Selef imamlarının hayatlarında zühd ve takvâ önemli bir yer tutmuştur. Ancak bu hakikat, onları sonraki dönemlerde kurumsallaşan şeyhlik, müridlik, tarikat silsilesi ve özel intisap sistemlerinin mensupları olarak göstermeyi haklı çıkarmaz. Böyle bir iddiada bulunan kimse, ilgili imamın hangi şeyhe intisap ettiğini ve bunu hangi güvenilir tarihî kaynağın naklettiğini açıklamak zorundadır.
İmam Osman b. Saîd ed-Dârimî (ö. 280/894), hadis ve itikad sahasında tanınmış bir Ehl-i Hadis imamıdır. er-Red ale'l-Cehmiyye ve Nakzü'l-İmâm Osman b. Saîd ale'l-Merîsî adlı eserleri, onun özellikle Allah'ın isim ve sıfatları konusundaki yaklaşımını ortaya koymaktadır. Burada Abdullah b. Abdurrahman ed-Dârimî (ö. 255/869) ile karıştırılmaması gerekir. Osman ed-Dârimî'nin bilinen ilmî mirasında, herhangi bir tasavvuf tarikatına intisap ettiğini gösteren açık ve güvenilir bir belge tespit edilmiş değildir. Onun itikadî görüşleri değerlendirilmek isteniyorsa, öncelikle kendi eserlerinde ortaya koyduğu deliller ve açıklamalar esas alınmalıdır.
İmam Hibetullah b. Hasan el-Lâlekâî (ö. 418/1027), Şerhu Usûli İ‘tikâdi Ehli's-Sünne ve'l-Cemâa adlı eserin müellifidir. Bu eserinde sahabe, tâbiîn ve sonraki hadis imamlarından itikada ilişkin çok sayıda rivayet nakletmiştir. Onun ilmî kimliği, selefin itikadî görüşlerini rivayetlerle muhafaza etmesiyle öne çıkmaktadır. Bilinen biyografik bilgilerinde belirli bir tasavvuf tarikatına mensubiyetini ortaya koyan açık bir kayıt bulunmamaktadır. Dolayısıyla Lâlekâî'nin sonraki tarikat sistemlerinden birine mensup olduğunu ileri sürmek için yalnızca onun zühd ve takvâsını göstermek yeterli değildir.
İmam Muhammed b. İshak b. Mende (ö. 395/1005) ise hadis hafızlarından ve Ehl-i Hadis'in önemli itikad âlimlerindendir. Kitâbü'l-Îmân ve Kitâbü't-Tevhîd gibi eserlerinde iman, tevhid ve Allah'ın sıfatlarıyla ilgili rivayetleri toplamıştır. İbn Mende'nin ilmî şahsiyeti, hadis rivayeti ve selefin itikadî anlayışı etrafında şekillenmiştir. Onun da herhangi bir tasavvuf tarikatına intisap ettiğini gösteren güvenilir bir tarihî kayıt tespit edilmiş değildir. Bir imamın sonraki tasavvuf çevrelerince saygıyla anılması veya eserlerinden yararlanılması, onun o çevrelerin kurumsal mensubu olduğunu ispatlamaz.
Netice olarak, Dârimî, Lâlekâî ve İbn Mende'yi tasavvuf tarikatlarına mensup gösteren iddiaların, yalnızca isim benzerlikleri, zühd anlayışları veya sonraki dönemlerde kendilerine duyulan saygı üzerinden temellendirilmesini ilmî bakımdan yeterli görmüyorum. Bununla birlikte erken dönem zühd hareketleriyle tasavvuf tarihi arasındaki ilişkileri bütünüyle yok saymak da doğru değildir. Buradaki temel mesele, tarihî bir mensubiyet iddiasının ispatıdır. Bu imamların tasavvufa mensup olduklarını söyleyenlere sorum açıktır: Hangi tasavvuf anlayışını kastediyorsunuz? Hangi şeyhe intisap etmişlerdir? Hangi tarikatın mensubudurlar? Bu bilgileri hangi erken dönem kaynakları nakletmektedir? İddia sahipleri açık delil ortaya koymadıkça, bu imamların sonraki tarikat yapılarına mensup olduklarını kesin bir tarihî gerçek gibi sunmak doğru değildir. İlmî adalet, şahısları sonradan ortaya çıkan nispetlerle değil, kendi eserleri ve güvenilir tarihî kayıtlarla değerlendirmeyi gerektirir.
Başlıca kaynaklar: Osman ed-Dârimî, er-Red ale'l-Cehmiyye; Nakzü'l-İmâm Osman b. Saîd ale'l-Merîsî; Lâlekâî, Şerhu Usûli İ‘tikâdi Ehli's-Sünne ve'l-Cemâa; İbn Mende, Kitâbü'l-Îmân ve Kitâbü't-Tevhîd; Zehebî, Siyeru A‘lâmi'n-Nübelâ (ilgili biyografiler).
UBEYDULLAH ARSLAN İslam Davetçisi
Videonun tamamını dinlemek yerine, cevabın ilgili olduğu bölümü dinlemek için aşağıdaki zaman bağlantısına tıklayabilirsiniz.
SELEFÎLİK EHL-İ SÜNNET DEĞİLDİR DİYORSANIZ, İLMÎ DELİLLERİNİZİ ORTAYA KOYUN!
İlmî Tenkitte Delil, Kaynak, Tutarlılık ve Ahlak Sorumluluğu
بسم الله الرحمن الرحيم
Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed'e, âline, ashabına ve kıyamete kadar onların yolunu takip edenlerin üzerine olsun.
Selefîliğin veya sizin “Vehhâbîlik” diye isimlendirdiğiniz anlayışın Ehl-i Sünnet olmadığını iddia ediyorsanız, öncelikle bu iddianızı ilmî delillerle ispatlamak zorundasınız. Bir topluluğa isim takmak, onu birtakım ağır ithamlarla suçlamak, hakkında olumsuz kanaatler oluşturmak ve tarih boyunca kendisine yöneltilmiş suçlamaları tekrar etmek ilmî tenkit değildir. Yapmanız gereken, bu anlayışın temel akîde esaslarını, mensup olduğu imamların eserlerini, itikadî ilkelerini ve benimsediği usûlü incelemektir. Ardından hangi meselede Kur'an'a, sahih Sünnet'e, sahabenin anlayışına ve ilk dönem Ehl-i Sünnet imamlarının görüşlerine aykırı düştüğünü açıkça ortaya koymalısınız. İddianızı somut meselelerle, doğrudan nakillerle, eser isimleriyle ve güvenilir kaynaklarla temellendirmelisiniz. İlmî hüküm, peşin kabullerle değil, tahkik edilmiş delillerle verilir.
Öncelikle şu sorulara açık cevaplar vermenizi bekliyorum: Selefîlerin Allah'ın isim ve sıfatları konusundaki akîdesinin hangi ilkesi Ehl-i Sünnet'e aykırıdır? İmanın söz ve amel olduğu, artıp eksildiği yönündeki görüşleri hangi sahabe veya ilk dönem sünnet imamının anlayışıyla çelişmektedir? Tevhidin rubûbiyyet, ulûhiyyet ve isim-sıfatlar bakımından açıklanmasında hangi esasın Kur'an ve Sünnet'e aykırı olduğunu düşünüyorsunuz? Kabirlerden medet istemenin, ölülere dua etmenin ve ibadetin Allah'tan başkasına yöneltilmesinin reddedilmesini hangi sahih delille yanlış buluyorsunuz? Bütün bu meselelerde iddianızı yalnızca kendi mezhebî kabullerinizle değil, selef imamlarından gelen güvenilir nakillerle ortaya koymalısınız. Çünkü bir anlayışın Ehl-i Sünnet dışında olduğunu ileri sürmek, ilmî sorumluluğu ağır olan bir hükümdür.
Selefîliğin Ehl-i Sünnet dışında olduğunu iddia ederken, selefin itikadını nakleden temel eserleri de incelemek zorundasınız. İmam Ahmed b. Hanbel'in Usûlü's-Sünne risalesini, İmam Berbehârî'nin Şerhu's-Sünne eserini, İmam Âcurrî'nin eş-Şerîa kitabını, İmam Lâlekâî'nin Şerhu Usûli İ‘tikâdi Ehli's-Sünne ve'l-Cemâa eserini, İbn Batta'nın el-İbânetü'l-Kübrâ kitabını ve İbn Mende'nin itikada dair eserlerini açıp inceleyiniz. Ardından çağdaş Selefî âlimlerin görüşlerini bu eserlerde nakledilen ilkelerle karşılaştırınız. Eğer gerçekten bir itikadî ayrılık bulunduğunu düşünüyorsanız, hangi âlimin hangi eserinde, hangi meselede, hangi selef imamının görüşüne aykırı düştüğünü açıkça gösteriniz. Böyle bir karşılaştırma yapmadan ortaya atılan genel hükümler, ilmî tahkikin yerini tutmaz.
Muhammed b. Abdülvehhâb, İbn Teymiyye, İbn Kayyim, İbn Bâz, İbn Useymîn ve Elbânî gibi âlimleri eleştirmek istiyorsanız, onların görüşlerini öncelikle kendi eserlerinden naklediniz. Bir âlimin düşüncesini başkalarının ona yönelttiği ithamlardan öğrenmek yerine, bizzat kendi ifadelerini esas almak ilmî dürüstlüğün gereğidir. Muhammed b. Abdülvehhâb'ın Kitâbü't-Tevhîd ve Keşfü'ş-Şübühât eserlerindeki hükümlerini inceleyip hangi görüşünün hangi sahih delile aykırı olduğunu gösteriniz. İbn Teymiyye'nin el-Akîdetü'l-Vâsıtıyye eserindeki isim ve sıfatlar anlayışını eleştiriyorsanız, bunun ilk dönem imamlarının hangi açık beyanıyla çatıştığını ortaya koyunuz. Bir âlimin hatası varsa elbette tenkit edilir; ancak ona söylemediği sözleri isnat etmek, ifadelerini bağlamından koparmak ve görüşlerini çarpıtarak insanlara sunmak ilmî ahlakla bağdaşmaz.
Bir topluluğu önce ağır ithamlarla suçlamak, hakkında delilsiz hükümler vermek, ardından bu suçlamaların ilmî dayanakları sorulduğunda kolayca manevra yaparak meseleyi başka bir yöne çekmek ilmî edep değildir. Özellikle “Selefîlik Ehl-i Sünnet değildir” şeklinde açık bir iddia ortaya attıktan sonra, bu iddianın hangi itikadî esaslara ve hangi güvenilir kaynaklara dayandığı sorulduğunda konuyu bir anda “Bunlar Müslümanları tekfir ediyorlar!” söylemine taşımak, başlangıçtaki iddiayı ispatlamış olmak anlamına gelmez. Tekfir meselesi elbette ilmî olarak ele alınabilir. Eğer bu konuda yanlış fetvalar, hatalı hükümler veya selefin menhecine aykırı uygulamalar bulunduğunu düşünüyorsanız, onları da somut örneklerle ve doğrudan kaynaklarla ortaya koyunuz. Fakat bir iddiaya cevap vermek yerine başka bir suçlamaya geçmek, ilk iddianın delillerini sunma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Her mesele kendi bağlamında ve kendi delilleriyle değerlendirilmelidir.
Dahası, bir programda moderatörün yönelttiği açık ve belirli bir soruya doğrudan cevap vermek yerine tartışmanın yönünü değiştirmek, dinleyicinin asıl meseleyi anlamasını engeller. İlmî cesaret, zor sorulardan kaçmakta değil, sorunun karşısında durup açık delillerle cevap vermektedir. İlim adına konuşan kimsenin görevi, tartışmayı başka bir alana taşımak, muhatabını ağır sıfatlarla suçlamak veya dinleyicinin zihninde olumsuz bir algı meydana getirmek değildir. Onun görevi, ileri sürdüğü iddianın doğruluğunu güvenilir nakillerle, sahih delillerle ve tutarlı açıklamalarla ortaya koymaktır. Bir kimse “Selefîlik Ehl-i Sünnet değildir” diyorsa, kendisine yöneltilen “Hangi itikadî esasları Ehl-i Sünnet'e aykırıdır?” sorusuna cevap vermelidir. Sorulan soru akîde hakkındaysa cevap da akîdenin esasları üzerinden verilmelidir. Başka bir meseleye geçerek soruyu cevapsız bırakmak ilmî bir başarı değildir.
İftira etmek, ithamda bulunmak, ardından da bu ithamın hesabı sorulduğunda meseleyi başka bir başlığa taşımak ne ilmî ahlakla ne de ilmî namusla bağdaşır. İlim ehlinin vakarına yakışan tavır, eleştirdiği görüşü doğru aktarmak, muhatabının söylemediği sözleri ona yüklememek, hatalı naklini fark ettiğinde düzeltmek ve delil karşısında hakkı teslim etmektir. Allah Teâlâ, “Bilmediğin şeyin ardına düşme” (el-İsrâ, 17/36) buyurmuştur. Yine “Bir topluluğa duyduğunuz kin sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun” (el-Mâide, 5/8) emriyle ihtilaf hâlinde dahi adaletin korunmasını istemiştir. İlmî namus, yalnızca kendi görüşünü savunmak değil, muhalifinin sözünü de doğru nakletmek ve haklı olduğu yerde hakkını teslim etmektir.
Burada bir başka önemli hususu da hatırlatmak isterim: Ehl-i Sünnet'e mensubiyet meselesi yalnızca bir isimlendirme tartışması değildir. Tarih boyunca Ehl-i Sünnet kavramının kapsamı hakkında farklı ilmî yaklaşımlar bulunmuştur. Dolayısıyla kendi tarifinizi tartışmasız tek ölçü kabul edip başka bir anlayışı peşinen dışlamanız yeterli değildir. Önce Ehl-i Sünnet'ten ne kastettiğinizi, bu tarifin hangi tarihî ve ilmî kaynaklara dayandığını açıklamalısınız. Ardından eleştirdiğiniz anlayışın görüşlerini doğru biçimde aktarmalı ve iki tarafın delillerini karşılaştırmalısınız. Bir görüşü Ehl-i Sünnet dışında saymak istiyorsanız, onun yalnızca sizin benimsediğiniz kelâmî veya mezhebî açıklamadan farklı olduğunu göstermeniz yetmez; ileri sürdüğünüz itikadî aykırılığı tarihî ve ilmî bakımdan temellendirmeniz gerekir.
Netice olarak benim çağrım açıktır: İthamları bırakın, eserleri açın; sloganları bırakın, delilleri ortaya koyun; isimlendirmeler üzerinden hüküm vermeyi bırakın, akîde esaslarını karşılaştırın. Selefîliğin Ehl-i Sünnet olmadığını söylüyorsanız, bunu somut meselelerle, güvenilir kaynaklarla, açık nakillerle ve ilk dönem imamlarının görüşleriyle ispatlayınız. Tekfir konusunda bir yanlış bulunduğunu düşünüyorsanız, onu da ayrıca somut fetvalar ve güvenilir kaynaklarla inceleyelim. Fakat bir iddiayı ispatlayamadığınızda başka bir suçlamaya sığınmayın. Biz de ortaya koyduğunuz delilleri inceleyelim; doğru olanı kabul edelim, yanlış olanı ilmî ölçüler içerisinde tenkit edelim. Benim üzerinde durduğum mesele bir ismi veya şahsı sorgulanamaz hâle getirmek değil, dinî hükümlerin ve itikadî iddiaların delile dayanmasıdır. İlmî dürüstlük, iddianın arkasında delille durmayı; ilmî namus ise delilsiz ithamdan vazgeçmeyi gerektirir.
UBEYDULLAH ARSLAN İslam Davetçisi
NAMAZ KILMAYAN KİMSENİN YEMEĞİNİ YEMEMEK ŞER‘Î BİR HÜKÜM MÜDÜR?
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed’e ﷺ, âline ve ashabına olsun.
Kur’an, Sahih Sünnet ve Selef Âlimlerinin Anlayışı Işığında
İslâm'da namazın terk edilmesi son derece ağır bir meseledir. Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
“Kişi ile şirk ve küfür arasında namazı terk etmek vardır.”
Müslim, 82.
Yine şöyle buyurmuştur:
“Bizimle onlar arasındaki ahit namazdır. Kim onu terk ederse küfre düşmüş olur.”
Tirmizî, 2621; Nesâî, 463. Tirmizî hadisi hasen-sahih olarak değerlendirmiştir.
İmam Ahmed'den nakledilen meşhur görüşe göre namazı tamamen terk eden kişi büyük küfre düşer. İbn Bâz ve İbn Useymîn de bu görüşü benimsemişlerdir. Bununla birlikte namazın farziyetini kabul ettiği hâlde tembellikle terk edenin hükmünde Ehl-i Sünnet âlimleri arasında ihtilaf bulunmaktadır.
Ancak burada üzerinde durulması gereken mesele şudur: Namazı terk etmenin ağır bir günah veya bazı âlimlere göre küfür olması, o kişinin hazırladığı bütün yiyeceklerin haram olduğu anlamına gelir mi?
Bunun cevabı hayırdır. Kur’an'da veya sahih Sünnet'te, sırf namaz kılmadığı için bir kimsenin hazırladığı helal yemeğin yenmesini yasaklayan açık ve özel bir delil bulunmamaktadır.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
“Dillerinizin yalan yere nitelendirmesi sebebiyle, ‘Şu helaldir, şu haramdır’ demeyin.”
Nahl, 116.
Bu ayet, helal ve haram belirlemenin şahsî kanaatlere değil, Allah'ın hükmüne dayanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla bir kimsenin namaz kılmaması sebebiyle hazırladığı ekmeği, pilavı, sebzeyi veya diğer helal yiyecekleri haram ilan etmek için ayrıca şer‘î delil gerekir.
Burada hayvan kesimi meselesi ayrı değerlendirilmelidir. Namazı tamamen terk edenin İslâm'dan çıktığını kabul eden İbn Bâz ve İbn Useymîn gibi âlimlere göre böyle bir kişinin kestiği hayvanın eti yenmez. Fakat bu hüküm, onun hazırladığı kesim gerektirmeyen diğer helal yiyecekleri kapsamaz.
Diğer taraftan, namaz kılmayan bir kimsenin sofrasına oturmamak, onu namaza davet etmek ve yaptığı işin ciddiyetini kendisine göstermek amacıyla tercih edilebilir. Fıkıhta hicr olarak bilinen bu tür uzak durma uygulamalarında esas olan, şer‘î maslahatın gözetilmesidir. Eğer uzak durmak kişinin ıslahına vesile olacaksa faydalı olabilir. Ancak onu hakikatten daha fazla uzaklaştıracaksa güzel nasihat, yumuşak davranış ve hikmetli davet daha uygun olabilir.
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et.”
Nahl, 125.
Bununla birlikte bir fiilin küfür olarak nitelendirilmesiyle, belirli bir şahıs hakkında tekfir hükmü verilmesi birbirinden ayrılmalıdır. Şahıs hakkında hüküm verirken ilgili şartların ve engellerin değerlendirilmesi gerekir.
Sonuç ve ilmî değerlendirme
“Namaz kılmayan adamın yemeğini yemeyin” sözünü, bütün Müslümanları bağlayan genel bir şer‘î yasak olarak ortaya koymak doğru değildir. Böyle bir yasak için Kur’an'dan, sahih Sünnet'ten veya muteber şer‘î delillerden dayanak gösterilmesi gerekir.
Namazı terk etmenin haram olması, namazı terk eden kişinin hazırladığı her yiyeceğin de haram olmasını gerektirmez. Bir kimsenin kestiği hayvanın hükmüyle hazırladığı diğer helal yiyeceklerin hükmü birbirine karıştırılmamalıdır. Aynı şekilde, kişiyi ıslah etmek amacıyla belirli şartlarda uygulanabilecek sosyal mesafe de mutlak bir helal-haram hükmüne dönüştürülmemelidir.
Bu sebeple, söz konusu ifadeyi dinî bir yasak olarak ileri süren kimseye şu ilmî sorunun yöneltilmesi gerekir:
“Namaz kılmayan kişinin yemeğini yemeyi yasaklıyorsanız, bunun Kur’an'dan, sahih Sünnet'ten veya Selef imamlarının sözlerinden açık şer‘î delili nedir? Hangi sahâbî, hangi tâbiîn veya hangi müçtehid imam bu yasağı genel bir dinî hüküm olarak ortaya koymuştur?”
İslâm'da hükümler kişisel kanaatlerle, geleneklerle veya duygusal tepkilerle değil, şer‘î delillerle temellendirilir. Delilsiz biçimde bir helali haram ilan etmekten sakınmak da namazın önemini savunmak kadar ilmî bir sorumluluktur.
UBEYDULLAH ARSLAN İslâm Davetçisi
Videonun tamamını dinlemek yerine, cevabın ilgili olduğu bölümü dinlemek için aşağıdaki zaman bağlantısına tıklayabilirsiniz.
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على نبينا محمد، وعلى آله وصحبه أجمعين، أما بعد:
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, Peygamberimiz Muhammed'e, onun âline, ashâbına ve kıyamete kadar onların yolunu ihsan üzere takip edenlerin üzerine olsun.
Resûlullah'ın ﷺ büyük abdestini yaparken sol eliyle başlığını tuttuğunu, sağ eliyle kulağına bastırdığını ve tuvalette hoplayıp zıpladığını anlatmak, sıhhat şartları ortaya konulmamış fiilleri Sünnet'e nispet etmek anlamına gelir. Ehl-i Hadisin rivayet usulünde bir fiilin nebevî uygulama olarak kabul edilmesi, isnadın ittisâli, râvilerin adâlet ve zabtı, rivayetin şâz ve muallel olmaması gibi temel şartlara bağlıdır. Bu tasvirleri hangi sahâbî nakletmiştir? Hangi hadis musannefinde yer almaktadır? İsnadına hangi muhaddis sahih hükmünü vermiştir? Bu sorular cevaplandırılmadan söz konusu hareketlerin Resûlullah'a ﷺ ait fiiller olarak anlatılması, sübûtu belirlenmemiş bir haberi nebevî Sünnet makamına yükseltmek demektir. Bu ise rivayet emanetine ve ilmî tahkik sorumluluğuna aykırıdır.
Selefin hadis anlayışında dinî bilginin kaynağı şahsî tasavvur, hikâye veya temsili canlandırmalar değil, sahih nakildir. Abdullah b. Mübârek'in, “İsnad dindendir. İsnad olmasaydı isteyen istediğini söylerdi” sözü (Müslim, Mukaddime), bu usulün temelini oluşturur. Sahih hadislerde kazâ-i hâcet, istincâ, istibrâ ve taharet âdâbına ilişkin hükümler açıklanmıştır. Nitekim Resûlullah ﷺ sağ elle istincâ yapmayı yasaklamıştır (Buhârî, 153; Müslim, 267). Ancak şer‘î hükmü sabit bir taharet uygulamasıyla, kaynağı gösterilmeyen beden hareketlerini aynı kategoride değerlendirmek ilmî bir hatadır. Fıkıh usulü bakımından fiilî Sünnet'in sübûtu ile o fiilden hüküm istinbat edilmesi birbirinden ayrı merhalelerdir. Öncelikle fiilin Resûlullah'a ﷺ aidiyeti ispatlanmalı, ardından delâleti değerlendirilmelidir.
İmam Müslim'in rivayet tenkidinde, İbn Hacer'in hadis usulünde ve çağdaş muhaddis Elbânî'nin hadis tahkiki çalışmalarında esas alınan ölçü, rivayetlerin ilmî delillerle değerlendirilmesidir. İbn Bâz ve İbn Useymîn'in fıkhî istidlal yöntemlerinde de şer‘î hükümlerin muteber delillere dayandırılması esastır. Sübûtu bulunmayan ayrıntıları Peygamberimizin mahrem hayatına nispet ederek hareketlerle canlandırmak, ilmî rivayet ile şahsî tahayyülü birbirine karıştırmaktır. Üstelik kazâ-i hâcet gibi mahremiyet ve edep hükümlerinin bulunduğu bir konuda, Resûlullah'ın ﷺ şahsiyetini gelişigüzel tasvirlere konu etmek, hadis naklinin vakarına uygun değildir. Bir anlatıcının etkileyici üslubu, rivayetin sıhhatine delil olamayacağı gibi, dinleyicilerin ilgisi de isnadın yerini tutamaz.
Sonuç olarak, Resûlullah'ın ﷺ adına konuşmak, sıradan bir olay nakletmek değil, dinî bir emanet üstlenmektir. “Kim benim adıma kasten yalan söylerse cehennemdeki yerine hazırlansın” hadisi (Buhârî, 110; Müslim, 3), bu sorumluluğun ağırlığını ortaya koymaktadır. Burada tenkidin konusu kişinin niyetine hükmetmek değil, naklettiği bilgilerin ilmî meşruiyetidir. Selefin menhecinde naklin sıhhati, istidlalin meşruiyetinden önce gelir; sübût olmadan delâlet, delâlet olmadan da şer‘î hüküm tesis edilemez. Öyleyse soruyoruz: Bu hareketleri hangi sahâbî rivayet etmiş, hangi muhaddis tashih etmiş, hangi Selef imamı nakletmiştir? Resûlullah'ın ﷺ Sünnet'i şahsî hayallerle değil, sahih rivayetlerle anlatılır. Peygamberimizin adına isnadsız fiiller nispet etmek ilmî bir meziyet değil, hadis rivayetinin temel ilkelerine aykırı ciddi bir usul hatasıdır.
UBEYDULLAH ARSLAN İslâm Davetçisi
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed’e ﷺ, âline ve ashabına olsun.
Bu videoya vereceğimiz cevap şudur:
“SÂDÂTLARIN HİMMETİ VE BEREKETİ OLMASAYDI YAPTIĞIMIZ AMELLER BOŞA GİDERDİ” SÖZÜNÜN TEVHİD AÇISINDAN HÜKMÜ
Bu söz, zahirî anlamıyla itikadî bakımdan son derece sakıncalıdır ve bu anlamıyla söylenmesi caiz değildir. Çünkü ibadetlerin kabulünü ve amellerin boşa gitmesini Allah'ın hükmüne değil, birtakım şeyhlerin veya tarikat büyüklerinin himmet ve bereketine bağlı göstermektedir.
1. Bu söz ne anlama geliyor?
Tasavvufî çevrelerde sâdât, genellikle tarikatın büyükleri ve mürşitleri için kullanılan bir ifadedir. Himmet ise onların manevî yardım, teveccüh veya desteği anlamında kullanılabilir.
Dolayısıyla bu sözün zahirî anlamı şudur:
“Tarikat büyüklerinin manevî desteği ve bereketi bulunmasaydı, yaptığımız ibadetlerin hiçbir değeri kalmazdı.”
Bu anlayış, ibadetlerin kabul şartları arasında Allah'ın ve Resûlü'nün belirlemediği bir şart ortaya koymaktadır.
2. Amelleri kabul eden Allah'tır
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
إنما يتقبل الله من المتقين
“Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder.” (Mâide, 5/27)
Yine şöyle buyurmuştur:
فمن كان يرجو لقاء ربه فليعمل عملا صالحا ولا يشرك بعبادة ربه أحدا
“Kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin ve Rabbine ibadette hiç kimseyi ortak koşmasın.” (Kehf, 18/110)
Bu âyetler, ibadetin kabulünde ihlâsın, takvânın ve Allah'a ortak koşmamanın önemini göstermektedir. Hiçbir âyette amellerin kabulü, tarikat şeyhlerinin himmetine bağlanmamıştır.
3. Amellerin kabulünün iki temel şartı vardır
Ehl-i Sünnet âlimleri, salih amelin kabulü için iki temel şartı açıklamışlardır:
Birincisi: İhlâs. İbadetin yalnızca Allah için yapılmasıdır.
İkincisi: Mütâbaat. İbadetin Resûlullah'ın ﷺ sünnetine uygun olmasıdır.
Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
من عمل عملا ليس عليه أمرنا فهو رد
“Kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddedilir.” (Müslim, 1718)
Bu iki şartın yanına “sâdâtın himmeti ve bereketi” adı altında üçüncü bir kabul şartı eklemek, şer‘î delilden yoksundur.
4. Bu sözün şirk açısından tehlikesi
Eğer bu sözle tarikat büyüklerinin Allah'tan bağımsız olarak amelleri kabul ettikleri, ibadetlere manevî geçerlilik kazandırdıkları veya onların desteği olmadan Allah'ın hiçbir ibadeti kabul etmeyeceği kastediliyorsa, bu anlayış tevhid-i ulûhiyyete ve Allah'ın rubûbiyyetine aykırı, şirk içeren bir inançtır.
Ancak sözün sahibi yalnızca salih insanların öğütlerinden ve ilmî rehberliğinden faydalandığını anlatmak istiyorsa bu başka bir anlamdır. Böyle bir faydalanma meşru olabilir; fakat amellerin kabulünü onların himmetine bağlayan ifade yine de doğru değildir.
5. Selefin akîdesine göre doğru ölçü
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وأن ليس للإنسان إلا ما سعى
“İnsan için ancak çalıştığı vardır.” (Necm, 53/39)
Kul, ibadetini Allah için yapar, Resûlullah'ın sünnetine uyar ve kabulünü yalnızca Allah'tan umar.
Hiçbir şeyh, mürşit, veli veya tarikat büyüğü Allah ile kul arasında ibadetlerin kabulünü sağlayan zorunlu bir manevî merci değildir.
SONUÇ
“Sâdâtların himmeti ve bereketi olmasaydı amellerimiz boşa giderdi” sözü, zahirî anlamıyla Kur'an ve sahih Sünnet'in ortaya koyduğu amel ve kabul ölçüsüne aykırıdır.
Allah'ın kabul edeceği bir ibadeti herhangi bir şeyhin himmetinin yokluğu sebebiyle geçersiz saymak için hiçbir sahih delil bulunmamaktadır.
Amelleri kabul eden Allah'tır. Amelleri boşa çıkaran sebepleri belirleyen de Allah'tır. Hiçbir insanın himmeti, Allah'ın hükmünün yerine geçirilemez.
Bu sözün itikadî yanlışlığını açıklamak başka, onu söyleyen belirli bir kişiye küfür hükmü vermek başkadır.
UBEYDULLAH ARSLAN – İSLAM DAVETÇİSİ
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, Resûlullah Muhammed’e ﷺ, âline ve ashabına olsun.
Bu videoya vereceğimiz cevap şudur:
BİAT ALMAYI TÖVBE ALMAYA KIYAS ETMEK CAİZ Mİ?
Kur’an, Sahih Sünnet ve Selefin Menheci Açısından Fıkhî Bir Değerlendirme
بسم الله الرحمن الرحيم
Biat ile tövbe birbirinden farklı iki şer‘î kavramdır. Bunları aynı hükme tâbi tutarak Resûlullah'ın ﷺ biat almasını, tarikat şeyhlerinin müridlerinden el tutarak tövbe almasına delil göstermek, usûl-i fıkıh açısından isabetli bir kıyas değildir.
1. Biat ve tövbe aynı şey değildir
Biat (البيعة): İslâm'da belirli konularda bağlılık ve taahhütte bulunmaktır. Resûlullah ﷺ, ashabından İslâm'a bağlılık, şirkten uzak durma, günahlardan sakınma ve meşru hususlarda itaat üzerine biat almıştır.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
يا أيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك على أن لا يشركن بالله شيئا
“Ey Peygamber! Mümin kadınlar Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak üzere sana biat etmeye geldiklerinde...” (Mümtehine, 60/12)
Tövbe (التوبة): Kulun işlediği günahtan pişmanlık duyarak onu terk etmesi, tekrar işlememeye azmetmesi ve Allah'a yönelmesidir.
Allah şöyle buyurmuştur:
وتوبوا إلى الله جميعا أيه المؤمنون لعلكم تفلحون
“Ey müminler! Hep birlikte Allah'a tövbe edin ki kurtuluşa eresiniz.” (Nûr, 24/31)
Dikkat edilirse Allah, kullarına bir şeyhin elini tutarak tövbe etmelerini değil, doğrudan kendisine tövbe etmelerini emretmiştir.
2. Resûlullah'ın biat alması tarikat şeyhlerinin tövbe almasına delil olur mu?
Resûlullah'ın ﷺ ashabından biat aldığı sahih rivayetlerle sabittir. Ancak bu biatlerin varlığından hareketle bir tarikat şeyhinin müridlerinin tövbelerini kabul eden veya tövbe için zorunlu aracı olan kişi sayılması mümkün değildir.
Burada kıyâs ma‘a'l-fârık (القياس مع الفارق) söz konusudur. Yani aralarında hükme etki eden önemli farklılıklar bulunan iki mesele birbirine kıyas edilmektedir.
Çünkü biat bir bağlılık ve taahhüt akdidir. Tövbe ise Allah'a yönelerek gerçekleştirilen bir ibadettir. Biat sırasında el tutmanın bazı örneklerde bulunması, el tutmayı tövbenin şer‘î şartı hâline getirmez.
3. İbadetlerde asıl olan tevkîfîliktir
İbadetlerin şekli, şartları ve uygulanma biçimleri şer‘î delille belirlenir. Bir uygulamayı dinî bir merasim veya özel bir ibadet yöntemi olarak belirlemek için sahih delil gerekir.
Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
من أحدث في أمرنا هذا ما ليس منه فهو رد
“Kim bizim bu işimizde ondan olmayan bir şey ortaya çıkarırsa o reddedilir.” (Buhârî, 2697; Müslim, 1718)
Dolayısıyla bir şeyhin müridlerinin ellerini tutarak onlara tövbe ettirmesini, dinen gerekli veya özel fazileti bulunan bir tövbe yöntemi şeklinde sunmak için delil gerekir.
4. Bir insan başkasına tövbe ettirebilir mi?
Bir âlimin veya salih bir Müslümanın günahkâr bir kimseye nasihat etmesi, tövbenin şartlarını öğretmesi ve onunla birlikte Allah'a dua etmesi caizdir.
Ancak burada tövbeyi kabul eden şeyh değildir. Tövbe eden kişi doğrudan Allah'a yönelir.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وهو الذي يقبل التوبة عن عباده ويعفو عن السيئات
“Kullarının tövbesini kabul eden ve kötülükleri bağışlayan O'dur.” (Şûrâ, 42/25)
Bu sebeple bir insanın tövbesini bir şeyhin elini tutmasına veya ondan özel bir manevî yetki almasına bağlamak için hiçbir sahih delil bulunmamaktadır.
5. Selefin menhecine göre mesele
Selefin usûlüne göre kıyas, naslarla sabit hükümlerin illetlerini anlamak ve uygun fer‘î meselelere uygulamak için kullanılır. Fakat kıyas yoluyla yeni bir ibadet şekli veya ibadetin yeni bir şartı oluşturulamaz.
Şeyh İbn Teymiyye, Mecmûu'l-Fetâvâ adlı eserinin çeşitli bahislerinde ibadetlerin meşruiyetinin şer‘î delile dayanması gerektiğini açıklar.
Bu ilke gereğince Resûlullah'ın biat alması, tarikat şeyhlerinin belirli bir el tutma merasimini tövbenin dinî usûlü olarak benimsemelerine tek başına delil oluşturmaz.
SONUÇ
Biatı tövbeye kıyas ederek tarikat şeyhlerinin el tutarak tövbe almasını sünnetle sabit özel bir ibadet yöntemi gibi göstermek sahih bir istidlal değildir.
Bir kimse başkasının huzurunda tövbe edebilir, ona tövbe konusunda söz verebilir veya nasihat isteyebilir. Bunların kendiliğinden yasak olduğunu söylemek doğru değildir. Yanlış olan, belirli bir şeyhin elini tutmayı tövbenin kabul şartı veya dinen belirlenmiş özel merasimi hâline getirmektir.
Tövbe Allah'a yapılır, tövbeyi Allah kabul eder. Şeyhin görevi tövbeyi kabul etmek değil, insanlara tövbeyi ve Allah'a itaati öğretmektir.
UBEYDULLAH ARSLAN – İSLAM DAVETÇİSİ
VEFAT ETMİŞ VELİLERİN TASARRUF VE İSTİĞÂSE YETKİSİ İDDİASINA SELEFÎ AKÎDE AÇISINDAN İLMÎ REDDİYE
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين، أما بعد:
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, tevhidi tebliğ eden, şirkin bütün çeşitlerinden sakındıran, ümmetine hak ile bâtılı açıklayan Resûlullah Muhammed'e ﷺ, onun âline, ashabına ve kıyamete kadar onların yolunu ihsan üzere takip edenlerin üzerine olsun.
Bundan sonra:
1. VELÂYETİN SÜBÛTU, GAYBÎ TASARRUFUN SÜBÛTUNU GEREKTİRMEZ. Konuşmacının “Veliler öldükten sonra da tasarrufta bulunur, feyiz verir, medet ve imdat ederler.” şeklindeki iddiası, velâyet, keramet, rubûbiyyet ve ulûhiyyet kavramlarının birbirine karıştırılmasından kaynaklanan ciddi bir itikadî ve usûlî problemdir. Ehl-i Sünnet'in Selef-i Sâlihîn tarafından benimsenen akîdesinde evliyâullahın velâyeti ve kerametleri sabittir. Allah Teâlâ, Yûnus sûresinin 62-63. âyetlerinde velilerini iman ve takvâ vasıflarıyla tanımlamıştır. Ancak velâyetin sübûtu, velinin ölümünden sonra gayb âleminden insanlara müdahale edebileceğini, onların ihtiyaçlarını giderebileceğini veya kâinatta tasarruf yetkisine sahip olduğunu gerektirmez. Burada lâzım ile melzûmun birbirine karıştırılması ve delilin delâlet etmediği bir hükmün ona yüklenmesi söz konusudur. Velâyetin devamından gaybî tasarrufun devamını çıkarmak, usûlü'l-istidlâl bakımından geçersizdir. Zira velâyet, Allah'ın kuluna ihsan ettiği bir yakınlık ve fazilet makamıdır; rubûbiyyete ait yetkilerin kula intikal etmesi değildir. Selefî akîdenin reddettiği husus velâyet değil, velâyet adına Allah'a mahsus fiillerin mahlûka nispet edilmesidir. Dolayısıyla bu itikadî ayrımı görmezden gelerek Selefîleri kerameti inkâr etmekle itham etmek, tenkit edilen görüşün mahiyetini doğru tespit edememektir.
2. KERAMETTEN İSTİĞÂSENİN MEŞRUİYETİNE İSTİDLÂL ETMEK FÂSİD BİR ÇIKARIMDIR. Konuşmacının “Evliya öldükten sonra da keramet gösterir, insanlara medet ve imdat eder.” şeklindeki sözünde kerametin sübûtu ile kabir ehline yöneltilen istiğâsenin cevazı arasında hiçbir sahih delille kurulmamış bir irtibat bulunmaktadır. Ehl-i Sünnet'e göre keramet haktır; ancak keramet, velinin müstakil kudretiyle gerçekleştirdiği bir fiil değil, Allah'ın dilemesiyle meydana gelen hârikulâde bir hadisedir. Meryem'e verilen rızık (Âl-i İmrân, 3/37) ve Ashâb-ı Kehf'in korunması (Kehf, 18/9-26) bu hususun Kur'an'daki delillerindendir. Fakat bu nasslardan hiçbirisi, vefat etmiş velilerin kendilerine yöneltilen nidaları işiterek ihtiyaçları giderdiğine veya onlardan medet istenmesinin meşru olduğuna delâlet etmez. Kerametin vukuu başka, kerametin istidlâl yoluyla bir ibadet biçimine dönüştürülmesi başkadır. İbn Teymiyye'nin el-Furkân beyne Evliyâi'r-Rahmân ve Evliyâi'ş-Şeytân eserinde açıkladığı üzere velâyetin ve olağanüstü hâllerin değerlendirilmesinde temel ölçü Kitap ve Sünnet'e ittibâdır. Bir velinin keramet sahibi olması, ona dua edilmesini veya kendisinden gaybî yardım talep edilmesini meşrulaştırmaz. Buradaki temel usûlî hata, kevnî bir imkândan şer‘î bir cevaz hükmü çıkarılmasıdır. İbadetlerin meşruiyeti ihtimallere, menkıbelere ve keşif iddialarına değil, sahih şer‘î delillere dayanır. Bu sebeple kabirlerden medet istemeyi keramet başlığı altında savunmak, hükmün illetini ve delilin medlûlünü birbirine karıştırmaktır.
3. ÖLÜLERDEN GAYBÎ YARDIM İSTEMEK, TEVHÎDÜ'L-ULÛHİYYE VE DUANIN İBADET OLMASI ESASIYLA DEĞERLENDİRİLİR. Meselenin asıl ihtilaf noktası, velilerin fazileti veya ölümden sonra velâyet vasıflarının devam edip etmemesi değil, dua ve istiğâsenin kime yöneltileceğidir. Allah Teâlâ, “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek kimselere yalvarandan daha sapık kim olabilir?” (Ahkâf, 46/5) buyurmuştur. Yine, “Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin.” (Cin, 72/18) buyurarak ibadet niteliğindeki duanın yalnız kendisine tahsis edilmesini emretmiştir. Resûlullah ﷺ, İbn Abbas'a “İstediğinde Allah'tan iste, yardım dilediğinde Allah'tan yardım dile.” buyurmuştur (Tirmizî, 2516; hasen-sahih). Bu nasslar ışığında Selefî âlimler, hayatta bulunan ve talep edilen yardıma güç yetiren bir kimseden yardım istemekle, vefat etmiş bir şahıstan gaybî yollarla sıkıntıları gidermesini istemeyi birbirinden ayırmışlardır. Birincisi, şartlarına göre meşru yardımlaşma kapsamında değerlendirilebilirken ikincisi, yalnız Allah'ın kudretinde olan bir fiilin mahlûktan talep edilmesi sebebiyle büyük şirk kapsamında değerlendirilmiştir. İbn Bâz ve İbn Useymîn'in bu konudaki açıklamaları, duanın ibadet oluşu ve ibadetin Allah'a tahsisi ilkelerine dayanmaktadır. Burada fiilin nevine ilişkin hüküm ile muayyen şahsın tekfiri de birbirine karıştırılmamalıdır. Tekfîrü'l-mutlak ile tekfîrü'l-muayyen arasındaki fark, şartların tahakkuku ve mânilerin ortadan kalkması bakımından ayrıca gözetilir. Dolayısıyla bu meseleyi yalnızca “Velileri inkâr ediyorlar.” şeklinde sunmak, ihtilafın hakiki mahallini değiştirmekten ibarettir.
4. PEYGAMBERLİĞİN BEKASI İLE VEFAT EDEN VELİLERİN TASARRUFUNU KIYAS ETMEK KIYÂS MA‘A'L-FÂRIKTIR. Konuşmacının “Peygamber ölünce peygamberliği alınmaz, evliya ölünce veliliği soyulmaz.” şeklindeki ifadesi, ilk bakışta doğru bir öncülden hareket etmekle birlikte bu öncüle delâlet etmediği bir netice yüklemektedir. Resûlullah'ın ﷺ vefatından sonra nübüvvet vasfının devam etmesi, onun veya diğer peygamberlerin dünyadaki bütün hadiseleri yönettiklerini yahut kendilerine yöneltilen her yardım talebini karşıladıklarını göstermez. Aynı şekilde bir velinin Allah katındaki faziletinin devam etmesi, onun ölümden sonra insanların ihtiyaçlarını giderebildiğini ispatlamaz. Burada hükmün menâtı farklıdır; nübüvvet ve velâyet vasfının bekasıyla gaybî tasarruf kudretinin sübûtu arasında zorunlu bir telâzüm bulunmamaktadır. Nitekim sahih rivayette Hz. Ömer'in kuraklık zamanında Abbas b. Abdülmuttalib'i vesile kılarak Allah'tan yağmur istediği bildirilmiştir (Buhârî, 1010). Selefî âlimler bu rivayetteki tevessülü, hayatta bulunan salih bir kimseden dua talep edilmesi şeklinde açıklamışlardır. Sahabenin bu uygulaması, vefat etmiş bir kimseden gaybî yardım istemenin meşruiyetine değil, Allah'a dua etmenin ve yaşayan salih kimselerden dua istemenin meşruiyetine delildir. Dolayısıyla nübüvvetin veya velâyetin bekasından kabir ehline istiğâsenin cevazını çıkarmak, ortak illeti ortaya konulmamış, delâleti ispatlanmamış bir kıyastır. Şer‘î hüküm, lafzî benzerliklerden ve duygusal mukayeselerden değil, sahih nasslardan ve muteber istidlâl yollarından çıkarılır.
5. “VEHHÂBÎLİK” İTHAMI İLMÎ BİR REDDİYE DEĞİL, DELİL YERİNE KULLANILAN MEZHEBÎ BİR YAFTALAMADIR. Konuşmacının “Bu tam bir Vehhâbî inancıdır, Ehl-i Sünnet'e muhaliftir.” şeklindeki hükmü, ilmî tenkidin gerektirdiği tahkik, tahrîr ve istidlâl aşamalarını karşılamamaktadır. Bir görüşün yanlışlığı, ona verilen isimle değil, Kitap ve Sünnet'e aykırılığının sahih delillerle gösterilmesiyle ispat edilir. İmam Rabbânî'nin Mektûbât'ı veya Hâlid el-Bağdâdî'ye nispet edilen Râbıta Risalesi delil gösterilecekse öncelikle naklin sübûtu, lafzın siyak ve sibakı, muradın tayini ve ilgili ifadenin iddia edilen hükme delâleti tahkik edilmelidir. Bir âlimin sözünün sübûtu, o sözden çıkarılan her hükmün sıhhatini gerektirmez; sübût ile delâlet birbirinden ayrı iki ilmî merhaledir. Dahası, herhangi bir âlimin kanaati, müstakil olarak itikadî bir hükmü kesinleştiren masum bir hüccet değildir. Selef-i Sâlihîn'in yolu, şahısların sözlerini vahyin muhkem nasslarına arz etmektir. Bu sebeple konuşmacının öncelikle şu sorulara cevap vermesi gerekir: Vefat etmiş velilerin insanların nidalarını işittiğine dair sahih ve açık delil nedir? Onların gaybî yollarla ihtiyaçları giderdiğini gösteren nass hangisidir? Sahabeden kim, Resûlullah'ın ﷺ vefatından sonra onun kabrine yönelerek kendisinden doğrudan medet istemeyi dinî bir uygulama hâline getirmiştir? Bu soruların cevabı ortaya konulmadan Selefî akîdeyi Ehl-i Sünnet dışına çıkarmaya kalkışmak, mahall-i nizâı tahrif etmek, müddeayı delil yerine ikame etmek ve ispat yükümlülüğünü yerine getirmemektir. Netice itibarıyla Selefî akîde velâyeti değil, velâyet adına delilsiz biçimde ileri sürülen gaybî tasarruf ve istiğâse iddialarını reddeder. İtikadî meselelerde hüccet, şahısların otoritesi veya mezhebî aidiyetler değil; Kur'an, sahih Sünnet ve Selef-i Sâlihîn'in bu nassları anlama usûlüdür.
NETİCE: BU İNANÇLAR TEVHÎDÜ'L-ULÛHİYYEYE AYKIRIDIR VE ŞİRK İÇERİR
Selefî akîdeye göre, vefat etmiş velilerin gaybî tasarruf yetkisine sahip olduklarına, insanların dualarına icabet ederek sıkıntılarını giderdiklerine ve yalnız Allah'ın kudretinde bulunan hususlarda medet ve imdat ettiklerine inanmak şirk inancıdır. Ölülerden bu tür gaybî yardımlar istemek, ibadet niteliğindeki duayı Allah'tan başkasına yöneltmek olduğundan şirk-i ekberdir. Allah Teâlâ, “Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin.” (Cin, 72/18) buyurmuştur. Velâyeti rubûbiyyet yetkisine, kerameti gaybî tasarrufa, tevessülü ölülerden istiğâseye dönüştüren bu anlayış, Selef-i Sâlihîn'in tevhid esaslarıyla bağdaşmaz. Bununla birlikte bir fiilin şirk-i ekber olmasıyla muayyen şahsın tekfiri ayrı hükümlerdir; tekfîrü'l-muayyen için şer‘î şartlar ve mâniler ayrıca değerlendirilir.
Ubeydullah Arslan – İslâm Davetçisi
MEKKE · MEDİNE · İLMÎ DERSLER
Harameyn Âlimleri
Âlimleri dinleyin, konusuna göre dersinizi seçin.
İLMÎ VİDEO KÜTÜPHANESİ
Dersler yükleniyor…
Ders Kütüphanesi
Aramanıza uygun ders bulunamadı.
KUR’AN VE SÜNNET, SELEFİN ANLAYIŞIYLA
Hikmetle ve güzel öğütle davet et
“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et.”
Nahl 16/125
İLMÎ MAKALELER
Oy vermek: İtikadî hüküm ile fıkhî içtihadın birbirine karıştırılması
Oy verme meselesinde itikadî hüküm, fıkhî içtihat ve şahsa hüküm verme ayrımını deliller ve usûl ilkeleriyle ele alan ilmî değerlendirme.
2005 civarında İnkişaf dergisinde okuduğum bir yazı ve İhsan Şenocak’la yaptığım telefon görüşmesi üzerinden, selefin akîdesini müdafaa ve ilmî emanet üzerine bir hatıra.
Ramazan’da bir iftar sofrasının ardından, hadis delili istemenin “hastalık” diye anılmasına karşı ilmî itirazımın ve sünnetin itibarını müdafaa etmenin hatırası.
Sıcak bir temmuz gününde talebelerimin getirdiği bir haber; Fâtiha meselesi üzerinden ilmî ihtilaf, delil ve Müslüman kardeşliğinin merhameti üzerine bir hatıra.
1990 yılında bir kitabın satırları arasında karşıma çıkan bir isim, kendi kaynaklarından hakikati öğrenme arzusuyla başlayan ilmî yolculuğumun kapısını araladı.
Allah’ı rubûbiyyetinde, ulûhiyyetinde ve isim-sıfatlarında birlemektir.
1 / 100
100 SORU | 100 CEVAPFIKIH: TAHARET
1. Tahâret nedir?
CEVAP: Tahâret; hadesi kaldırmak ve ibadete engel olan necaseti gidermektir.
DELİL: “Allah çokça tevbe edenleri ve temizlenenleri sever.”
Bakara, 222.
1 / 100
100 SORU | 100 CEVAPSELEFİN MENHECİ
1. Selef kimdir?
CEVAP: Selef; ümmetin ilk ve faziletli nesilleri olan sahâbe, tâbiîn ve tebe-i tâbiîndir.
DELİL: “İnsanların en hayırlıları benim asrımdakiler, sonra onları takip edenler, sonra onları takip edenlerdir.”
Buhârî, 2652; Müslim, 2533.
1 / 100
100 ÂLİMDEN SELEFİN İTİKADINA ÖVGÜLER
1. ABDULLAH B. MES'ÛD
“Kim bir yol tutacaksa, ölmüş olanların yolunu tutsun. Onlar Muhammed'in ﷺ ashâbıdır. Bu ümmetin kalpleri en temiz, ilimleri en derin olanlarıydı.”
KAYNAK: İbn Abdilberr, Câmi'u Beyâni'l-İlm ve Fadlih, sahâbeye ittibâ bölümü; İbn Kayyim, İ'lâmü'l-Muvakkıîn.
Âyet: “Rabbin, yalnız Kendisine ibadet etmenizi emretti.” İsrâ, 17/23
Hadis: “Allah’ın kulları üzerindeki hakkı, O’na ibadet etmeleri ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır.” Buhârî, 2856; Müslim, 30
1 / 100
SELEFİN İTİKADINDAN 100 TEMEL KAVRAM
TEVHİD
Allah'ı kendisine mahsus haklarda birlemektir.
1 / 100
KUR’AN VE SÜNNETİ ANLAMADA SELEFE AYKIRI 100 SÖZ
1. “Kur’an yeter; Sünnete ihtiyaç yok.”
1 / 100
Videonun tamamını dinlemek yerine, cevabın ilgili olduğu bölümü dinlemek için aşağıdaki zaman bağlantısına tıklayabilirsiniz.
EBUBEKİR SİFİL’İN MUHAMMED B. ABDÜLVEHHÂB HAKKINDAKİ TEKFİR İTHAMLARI: SEÇMECİ NAKİLLER, İLMÎ TUTARSIZLIKLAR VE KAYNAKLAR IŞIĞINDA BİR REDDİYE
ed-Dürerü’s-Seniyye’den Yapılan Nakillerin Kur’an, Sahih Sünnet, Selef İmamlarının Akîdesi ve Muhammed b. Abdülvehhâb’ın Kendi Eserleri Işığında Tahlili
بسم الله الرحمن الرحيم
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, Allah'ın Resûlü Muhammed'e, onun âline, ashabına ve kıyamete kadar onların yolunu güzellikle takip edenlerin üzerine olsun.
GİRİŞ: İLMÎ TENKİT Mİ, ÖN YARGILARLA YAPILAN BİR MAHKÛMİYET Mİ?
Bir âlimin görüşlerini tenkit etmek başka, o âlimin sözlerine kendi yorumlarını ekleyerek onu benimsemediği bir itikadın temsilcisi gibi göstermek başkadır. İlmî tenkidin temel şartı, nakledilen sözün sıhhatini, bağlamını, sahibini ve maksadını doğru belirlemektir. Bu şartlar yerine getirilmediğinde ortaya çıkan faaliyet ilmî tahkik değil, önceden benimsenmiş kanaatleri doğrulamak amacıyla yapılan seçmeci bir okumadır.
Ebubekir Sifil'in Muhammed b. Abdülvehhâb hakkında yaptığı konuşma, bu açıdan ciddi bir değerlendirmeyi gerektirmektedir. Sifil, ed-Dürerü’s-Seniyye adlı derleme eserden birtakım ifadeler aktarmakta; ardından bu ifadeleri tekfir, teşbih, tecsim ve Müslümanların kanını helal sayma iddialarıyla ilişkilendirmektedir. Ancak burada sorulması gereken temel soru şudur: Ebubekir Sifil, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın gerçekten benimsediği görüşleri mi açıklamaktadır, yoksa naklettiği sözlerden kendi zihninde oluşturduğu sonuçları mı onun itikadı olarak sunmaktadır?
İlmî bir araştırmacı, herhangi bir âlimin tek bir ifadesini alıp diğer açıklamalarını görmezden gelemez. Özellikle tekfir gibi ağır sonuçları bulunan itikadî ve fıkhî meselelerde, ilgili şahsın bütün açıklamalarını bir arada değerlendirmek zorundadır. Usûl ilminde cem‘u'n-nusûs olarak ifade edilen bu yaklaşım, metinlerin birbirini açıklayan yönlerini dikkate almayı gerektirir. Ebubekir Sifil'in değerlendirmesindeki temel eksiklik, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın genel tekfiri reddeden açıklamalarını, ağır tekfir ifadeleriyle birlikte yeterince ele almamasıdır.
1. MUHAMMED B. ABDÜLVEHHÂB'IN TEVHİDİ SONRADAN ÖĞRENDİĞİNİ SÖYLEMESİ NE ANLAMA GELMEKTEDİR?
Ebubekir Sifil'in üzerinde durduğu ifadelerden biri, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın geçmişte kelime-i tevhidin hakikatini yeterince bilmediğini, hocalarının da bu konuda eksiklik içerisinde bulunduğunu belirtmesidir.
Bu açıklama, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın şahsî mektuplarında yer almaktadır. İlgili metinde kendisinin geçmişte lâ ilâhe illallah sözünün manasını ve İslam dininin hakikatini bilmediğini ifade ettiği görülmektedir. Ancak burada sözü edilen bilgi eksikliğinin hangi anlamda kullanıldığı incelenmelidir. Kelime-i tevhidin lafzını bilmek, genel anlamını öğrenmek ve onun ibadet, dua, istiğase, tevekkül ve şirkle ilişkili hükümlerini bütün yönleriyle kavramak aynı seviyede ilmî bilgi değildir.
Ebubekir Sifil'in bu ifadeden hareketle Muhammed b. Abdülvehhâb'ın önceki hocalarını ve bütün Müslümanları tekfir ettiği sonucuna ulaşması, sözün açık delâletinin ötesine geçen bir yorumdur. Bir kimsenin belirli bir ilmî konuda yetersiz olduğunu söylemek, onun Müslüman olmadığını söylemek anlamına gelmez. Cehalet isnadı ile küfür hükmü arasında itikadî ve fıkhî bakımdan açık bir fark vardır.
Üstelik Muhammed b. Abdülvehhâb'ın söz konusu açıklamasında Ârız bölgesindeki âlimlerden bahsedilirken, bu ifadenin bütün Hicaz âlimlerine ve oradan bütün İslam dünyasına teşmil edilmesi ayrıca bir genelleme problemidir. Ebubekir Sifil'in önce bu coğrafi ve ilmî kapsamı doğru belirlemesi gerekir.
Bununla birlikte Muhammed b. Abdülvehhâb'ın kendi hocaları hakkındaki geniş ifadesi de ilmî bakımdan sorgulanabilir. Bir bölgede hiçbir âlimin tevhidin hakikatini bilmediğini ileri sürmek ciddi bir iddiadır. Ancak bu iddianın isabetli olup olmamasıyla bütün bu âlimlerin tekfir edildiği iddiası birbirinden ayrı meselelerdir.
2. MUHAMMED B. ABDÜLVEHHÂB GERÇEKTEN BÜTÜN MÜSLÜMANLARI TEKFİR Mİ ETMİŞTİR?
Ebubekir Sifil'in iddialarının merkezinde bu mesele bulunmaktadır. Fakat bir âlimin tekfir anlayışını tespit etmenin yolu, onun yalnızca ağır ifadelerini aktarmak değil, tekfirin sınırlarını nasıl belirlediğini de incelemektir.
Muhammed b. Abdülvehhâb, ed-Dürerü’s-Seniyye içerisinde kendisine yöneltilen genel tekfir ithamlarına cevap vermektedir. Eserin birinci cildinin 80. sayfasına atıfla nakledilen açıklamasında, kendisine uymayan herkesi tekfir ettiği iddiasını reddeder. Yine aynı eserin birinci cildinin 104. sayfasında, kabirler etrafında şirk olarak değerlendirdiği fiilleri işleyen bazı kimseleri cehaletleri ve kendilerine hüccetin ulaşmaması sebebiyle tekfir etmediklerini belirtir.
Bu açıklamalar son derece önemlidir. Çünkü Muhammed b. Abdülvehhâb'ın tekfir anlayışında, fiilin hükmü ile belirli şahsın hükmü arasında bir ayrım bulunduğunu göstermektedir.
Ehl-i Sünnet'in tekfir bahislerinde üzerinde durduğu tekfîru'l-mutlak ile tekfîru'l-muayyen ayrımı tam da burada gündeme gelmektedir. Bir sözün veya fiilin küfür olarak nitelendirilmesi, o sözü söyleyen yahut o fiili işleyen her belirli şahıs hakkında bütün şartlar incelenmeden aynı hükmün verileceği anlamına gelmez.
İbn Teymiyye de Mecmûu'l-Fetâvâ adlı eserinde, belirli şahısların tekfirinde hüccetin ikamesi ve tekfire engel teşkil eden durumların değerlendirilmesi gerektiğini açıklamıştır. Bu yaklaşım, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın bazı açıklamalarıyla açık bir paralellik göstermektedir.
Ebubekir Sifil'e soruyoruz: Muhammed b. Abdülvehhâb'ın kendisine uymayan herkesi tekfir ettiği iddiasını reddeden sözlerini neden aynı açıklıkla değerlendirmiyorsunuz? Onun cehalet sebebiyle bazı şahısları tekfir etmediğini bildiren ifadeleri, ileri sürdüğünüz genel tekfir ithamıyla nasıl bağdaştırıyorsunuz?
Bir âlimin bir ifadesi ağır, diğer ifadesi sınırlayıcı ise ilmî yöntem bu iki ifadeyi birlikte değerlendirmeyi gerektirir. Yalnızca ithamı desteklediği düşünülen metinleri öne çıkarmak, muhatabın görüşünü bütünlüğü içerisinde temsil etmez.
3. ALLAH'TAN BAŞKASINA İBADET ETMENİN ŞİRK OLDUĞUNU SÖYLEMEK TEKFİRCİLİK MİDİR?
Ebubekir Sifil'in naklettiği metinlerde, taşlara, ağaçlara, kabirlere ve insanlara yöneltilen birtakım ibadetlerin şirk olarak nitelendirilmesi bulunmaktadır. Burada temel mesele, ibadetin yalnızca Allah'a tahsis edilmesidir.
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئا
“Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın.” (Nisâ, 4/36)
Yine şöyle buyurur:
وأن المساجد لله فلا تدعوا مع الله أحدا
“Mescidler Allah'a mahsustur. Öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin.” (Cin, 72/18)
Allah Teâlâ'nın bir başka buyruğu şöyledir:
إنه من يشرك بالله فقد حرم الله عليه الجنة ومأواه النار
“Kim Allah'a ortak koşarsa Allah ona cenneti haram kılmıştır. Onun varacağı yer ateştir.” (Mâide, 5/72)
Bu ayetler, büyük şirkin dinî hükmünü açıkça ortaya koymaktadır. Allah'tan başkasına ibadet etmenin şirk olduğunu söylemek, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın ortaya çıkardığı yeni bir itikadî ilke değildir. Bu hüküm Kur'an'ın temel hükümlerindendir.
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
من مات وهو يدعو من دون الله ندا دخل النار
“Kim Allah'tan başka bir ortağa dua ederek ölürse ateşe girer.” (Buhârî, 4497)
Dolayısıyla Allah'tan başkasına ibadet etmenin şirk olduğunu ifade etmek, kendi başına Hâricîlik veya aşırı tekfircilik değildir. Ancak belirli bir davranışın gerçekten ibadet kapsamında bulunup bulunmadığı ve o davranışı gerçekleştiren belirli şahıs hakkında hangi hükmün uygulanacağı ayrıca incelenmelidir.
Ebubekir Sifil'in yapması gereken, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın hangi fiili yanlış biçimde şirk saydığını, bu hükmün hangi ayete veya sahih hadise aykırı olduğunu ve ilk dönem Ehl-i Sünnet imamlarının hangi açık görüşüyle çatıştığını göstermektir. Sadece “tekfir çizgisi” ifadesini tekrar etmek, bu ilmî soruların cevabı değildir.
4. ed-DÜRERÜ’S-SENİYYE'DEKİ HER SÖZ MUHAMMED B. ABDÜLVEHHÂB'A MI AİTTİR?
Ebubekir Sifil'in kullandığı kaynak bakımından üzerinde durulması gereken önemli bir yöntem meselesi daha bulunmaktadır. ed-Dürerü’s-Seniyye, yalnızca Muhammed b. Abdülvehhâb'ın kendi eserlerinden meydana gelen bir kitap değildir. Necid daveti çevresindeki farklı âlimlerin mektuplarını, fetvalarını ve açıklamalarını içeren bir derlemedir. Bu nedenle kitapta bulunan her ifadenin doğrudan Muhammed b. Abdülvehhâb'a ait olduğu varsayılamaz.
Özellikle Mekke, Medine, Mısır ve Şam hakkında aktarılan ağır hükümler bakımından metnin gerçek sahibinin belirlenmesi zorunludur. Derlemede farklı âlimlerin ve tarihî şahsiyetlerin tasdikleri ile değerlendirmeleri bulunmaktadır. Bir sözün aynı kitapta yer alması, onu otomatik olarak Muhammed b. Abdülvehhâb'ın şahsî fetvası hâline getirmez.
İlmî terminolojide bu mesele sıhhatü'n-nisbe ve tahkîku'n-nakl kapsamında değerlendirilir. Naklin doğru olması kadar, kime ait olduğunun doğru belirlenmesi de gereklidir. Hadis ilminde isnad nasıl vazgeçilmezse, tarihî ve itikadî metinlerde de sözün gerçek sahibinin tespiti aynı derecede önemlidir. Bir âlimin akîdesini incelemek isteyen kimse, derleme içerisindeki farklı şahısların açıklamalarını birbirine karıştırmamalıdır.
Ebubekir Sifil'e soruyoruz: Naklettiğiniz her ifadenin sahibini tek tek belirlediniz mi? Yoksa derleme eserde bulunan farklı şahısların açıklamalarını Muhammed b. Abdülvehhâb'ın şahsî itikadı olarak mı değerlendiriyorsunuz?
Bu sorunun cevabı verilmeden, söz konusu ifadelerin Muhammed b. Abdülvehhâb'ın şahsî görüşlerini kesin biçimde temsil ettiği ileri sürülemez. İlmî tenkit, önce doğru nispeti, sonra doğru anlamayı, nihayet delillerle değerlendirmeyi gerektirir.
5. İLK DÖNEM SELEF İMAMLARINA MUHALEFET NEREDEDİR?
Ebubekir Sifil'in değerlendirmesinin ilmî ağırlık kazanabilmesi için yalnızca Muhammed b. Abdülvehhâb'ın sözlerini aktarması yeterli değildir. Bu sözlerin ilk dönem Ehl-i Sünnet imamlarının hangi esaslarına aykırı olduğunu da göstermesi gerekir. Çünkü bir görüşün yanlışlığını ortaya koymak, ona ağır bir isim vermekle değil, delillerini incelemek ve muhalefet ettiği nasları belirlemekle mümkündür.
İmam Buhârî, Sahîhinde tevhid ve iman bahislerini ele almış; Allah'tan başkasına ibadet etmenin yasaklığını bildiren rivayetleri nakletmiştir. İmam Ahmed b. Hanbel'in itikadî mirasında da Kur'an ve Sünnet'e bağlılık, bidatten sakınma ve dinî hükümlerde naklî delilleri esas alma yaklaşımı bulunmaktadır. İlk dönem Ehl-i Sünnet âlimleri, tevhidin korunmasını dinin temel esaslarından kabul etmişlerdir.
Bununla birlikte ilk dönem âlimlerinin tekfir konusundaki bütün açıklamalarının tek bir cümleye indirgenmesi doğru değildir. Küfrün türü, şahsın durumu, cehalet, tevil ve hüccet meseleleri farklı bağlamlarda ele alınmıştır. Bu nedenle herhangi bir âlimin belirli fiiller hakkında verdiği hüküm ile belirli şahıslara yönelik tekfir uygulaması birbirinden ayrılmalıdır.
Muhammed b. Abdülvehhâb'ın bir fiili büyük şirk olarak nitelendirmesinin ilk dönem selef anlayışına aykırı olduğu ileri sürülecekse, öncelikle o fiilin mahiyeti doğru belirlenmelidir. Ardından ilk dönem âlimlerinin aynı fiil hakkındaki hükümleri kaynaklarıyla karşılaştırılmalıdır. Bu yapılmadan yalnızca “tekfirci” veya “Hâricî” şeklinde nitelendirmelerde bulunmak, ilmî bir karşılaştırmanın yerini tutmaz.
Ebubekir Sifil, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın hangi tevhid ilkesinin İmam Ahmed'e, İmam Buhârî'ye veya ilk dönem Ehl-i Sünnet imamlarının açık hükümlerine aykırı olduğunu ortaya koymalıdır. Eğer gerçekten böyle bir muhalefet varsa, bunun eser adı, ilgili metin ve delil üzerinden gösterilmesi gerekir. İlmî tenkit ancak bu yöntemle değer kazanır.
6. TEŞBİH VE TECSİM İTHAMI: DELİLİ NEREDEDİR?
Ebubekir Sifil, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın tevhid anlayışını değerlendirirken teşbih ve tecsim ithamlarını da gündeme getirmektedir. Ancak bu ithamlar, ulûhiyyet tevhidiyle ilgili nakillerin doğrudan sonucu değildir. Allah'tan başkasına ibadetin şirk olduğunu söylemekle Allah'ın isim ve sıfatları hakkında teşbih veya tecsim görüşünü benimsemek arasında zorunlu bir ilişki bulunmamaktadır.
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
ليس كمثله شيء وهو السميع البصير
“O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (Şûrâ, 42/11)
Selef imamlarının isim ve sıfatlar konusundaki temel yaklaşımı, Allah'ın kendisi hakkında bildirdiği sıfatları mahlûkata benzetmeden kabul etmektir. Sıfatların kabul edilmesiyle Allah'ın mahlûkata benzetilmesi aynı şey değildir. İsbâtü's-sıfât ile teşbîhü'l-Hâlık bi'l-mahlûk birbirinden farklı kavramlardır. Bu ayrım yapılmadan ileri sürülen teşbih ve tecsim ithamları, itikadî bir değerlendirme olarak yeterli değildir.
Ebubekir Sifil'in bu ithamını ilmî biçimde temellendirebilmesi için Muhammed b. Abdülvehhâb'ın hangi eserinde, hangi lafızla Allah'ı mahlûkata benzettiğini göstermesi gerekir. Hangi sıfatın hangi mahlûkun sıfatıyla aynı kabul edildiği açıklanmalıdır. Aksi takdirde yalnızca farklı bir sıfat anlayışına karşı çıkılarak muhatabın teşbih veya tecsim akîdesine sahip olduğu ispatlanamaz.
Ebubekir Sifil'e soruyoruz: Muhammed b. Abdülvehhâb'ın hangi açık ifadesi teşbihtir? Hangi sözünde Allah'ı mahlûkata benzetmiştir? Bu ithamınızın doğrudan delili hangi eserde bulunmaktadır?
Bu sorulara açık cevap verilmeden kullanılan ağır itikadî nitelendirmeler, ilmî delilin yerini tutmaz.
Ebubekir Sifil'in naklettiği metinlerde, belirli inanç ve fiiller sebebiyle savaşın gerekli olduğuna ilişkin ağır ifadeler bulunmaktadır. Bu ifadelerin tarihî ve fıkhî açıdan incelenmesi elbette gereklidir. Ancak burada iki farklı aşama bulunmaktadır. Birincisi, metnin gerçekten kime ait olduğunun belirlenmesidir. İkincisi, bu hükmün hangi kişiler, hangi şartlar ve hangi hukukî durumlar hakkında verildiğinin incelenmesidir.
Kur'an'da savaşın sınırları açık biçimde bildirilmiştir:
ولا تعتدوا إن الله لا يحب المعتدين
“Haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez.” (Bakara, 2/190)
Yine Allah Teâlâ şöyle buyurur:
ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام لست مؤمنا
“Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini gözeterek ‘Sen mümin değilsin’ demeyin.” (Nisâ, 4/94)
Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem de bir Müslümanı haksız yere öldürmenin ağır bir günah olduğunu bildirmiştir. (Buhârî, 6862; Müslim, 1676)
Bu deliller karşısında hiçbir tarihî şahsiyetin sözü, Müslümanların can dokunulmazlığını keyfî biçimde ortadan kaldırmanın gerekçesi yapılamaz. Bununla birlikte belirli tarihî çatışmalar ve savaş hükümleri hakkındaki bir metni hiçbir bağlam incelemesi yapmadan bütün Müslümanlara yönelik genel bir öldürme çağrısı olarak nitelendirmek de ilmî bakımdan isabetli değildir.
Ebubekir Sifil'in iddiasını ispatlayabilmesi için söz konusu metnin bütün Müslümanlara yönelik genel bir hüküm içerdiğini açık biçimde ortaya koyması gerekir. Bunun için metnin sahibini, tarihî şartlarını, muhataplarını ve hükmün dayandığı fıkhî gerekçeleri belirlemelidir.
Bir savaş hükmünün belirli kimseler hakkında verilmiş olmasıyla bütün Müslümanların kanının helal sayılması aynı şey değildir. Bu iki hükmü birbirine karıştırmak, tartışmanın mahiyetini değiştirmektedir.
8. EBUBEKİR SİFİL'İN İLMÎ YÖNTEMİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
Ebubekir Sifil'in bu konuşmada kullandığı yöntem, ilmî tenkit açısından ciddi biçimde sorgulanmalıdır. Çünkü bir âlimin itikadî görüşlerini değerlendirmek, yalnızca onun sözlerinden belirli parçaları nakletmekle tamamlanmaz. Nakledilen ifadelerin hangi bağlamda söylendiği, başka açıklamalarla nasıl ilişkilendiği ve hangi sonuçlara gerçekten delâlet ettiği ortaya konulmalıdır.
Birinci problem, nakil ile yorumun birbirine karıştırılmasıdır. Ebubekir Sifil, bazı ifadeleri aktardıktan sonra bunları “tekfir çizgisi” ve “teşbih, tecsim akîdesi” şeklinde yorumlamaktadır. Oysa bunlar nakledilen metnin kendisi değil, onun metinden çıkardığı sonuçlardır. İlmî dürüstlük, doğrudan nakille yorumun açıkça ayrılmasını gerektirir. Bir âlimin sözünü aktaran kimse, kendi değerlendirmesini o âlimin kesin kanaati gibi sunmamalıdır.
İkinci problem, metinlerin bütünlüğünün yeterince korunmamasıdır. Muhammed b. Abdülvehhâb'ın genel tekfir ithamlarını reddeden sözleri, ağır hükümler içeren diğer açıklamalarla birlikte değerlendirilmelidir. Aksi takdirde araştırmacı, karşı tarafın görüşünü kendi tercih ettiği parçalar üzerinden yeniden kurmuş olur. Bu yöntem, cem‘u'n-nusûs ilkesine uygun değildir.
Üçüncü problem, itikadî ithamların yeterince temellendirilmemesidir. Teşbih, tecsim, Hâricîlik ve tekfircilik gibi kavramlar ağır ilmî nitelendirmelerdir. Bunların her biri ayrı deliller ve açık tanımlar gerektirir. Bir âlimi Hâricîlikle suçlamak için yalnızca onun tekfirle ilgili ifadelerini nakletmek yeterli değildir. Hâricîlerin ayırt edici itikadî ve yöntemsel özellikleriyle somut bir karşılaştırma yapılmalıdır.
Dördüncü problem, karşılaştırmalı ilmî yöntemin eksikliğidir. Muhammed b. Abdülvehhâb'ın bir görüşünün yanlış olduğu iddia ediliyorsa, bunun hangi Kur'an ayetine, hangi sahih hadise ve hangi selef imamının açık görüşüne aykırı olduğu gösterilmelidir. Böyle bir karşılaştırma yapılmadan ağır suçlamalarda bulunmak, ilmî ispatın yerini tutmaz.
Beşinci problem ise muhatabın kendi açıklamalarının yeterince dikkate alınmamasıdır. Bir âlim açıkça kendisine uymayan herkesi tekfir etmediğini söylüyorsa, onu genel tekfirle suçlayan kimse bu açıklamayı değerlendirmek zorundadır. Bu açıklamanın neden yeterli olmadığını ortaya koymadan suçlamayı tekrarlamak, ilmî bir cevap değildir.
Bu eksiklikler, Ebubekir Sifil'in değerlendirmesinin ilmî ikna gücünü zayıflatmaktadır. Özellikle itikadî hükümler konusunda böylesine ağır nitelendirmelerde bulunan bir araştırmacıdan, daha titiz bir kaynak kullanımı, daha açık bir kavramsal ayrım ve daha kapsamlı bir karşılaştırma beklenir.
9. BİR ÂLİMİN BENİMSEMEDİĞİ GÖRÜŞLERİ ONA NİSPET ETMEK İLMÎ EDEBE AYKIRIDIR
İslam ilim geleneğinde bir görüşü doğru nakletmek, onu eleştirmekten önce gelen bir sorumluluktur. Muhatabın görüşünü değiştirmek, sözlerini bağlamından koparmak veya kendi yorumunu onun kesin kanaati gibi sunmak, ilmî tartışmanın güvenilirliğini ortadan kaldırır.
Allah Teâlâ şöyle buyurur:
ولا يجرمنكم شنآن قوم على ألا تعدلوا اعدلوا هو أقرب للتقوى
“Bir topluluğa duyduğunuz kin sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun. Bu, takvaya daha yakındır.” (Mâide, 5/8)
Yine şöyle buyurur:
ولا تقف ما ليس لك به علم
“Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme.” (İsrâ, 17/36)
Ebubekir Sifil'e yönelik temel ilmî itirazımız budur: Bir âlimi tenkit ederken onun sözlerinin gerçek kapsamını belirlemek, kendi açıklamalarını dikkate almak ve farklı eserlerini birlikte değerlendirmek zorundasınız. Bir âlimin bir sözünü alıp ona kendi yorumunuzu ekledikten sonra, ortaya çıkan yorumu o âlimin gerçek itikadı gibi sunmanız ilmî yöntemin gerekleriyle bağdaşmaz.
Muhammed b. Abdülvehhâb'ın hatasız olduğu ileri sürülmemektedir. Onun görüşleri de diğer bütün âlimlerin görüşleri gibi delillerle değerlendirilebilir. Ancak ilmî tenkidin meşruiyeti, muhataba söylemediği sözleri nispet etme hakkı vermez.
Önceden benimsenmiş bir kanaatin sürekli tekrar edilmesi, o kanaati ilmî hakikate dönüştürmez. Bir iddianın doğruluğu, tekrar sayısıyla değil, dayandığı delillerin kuvvetiyle ölçülür.
İlmî tartışmanın amacı, muhatabı her durumda mahkûm etmek değil, hakikati ortaya çıkarmaktır. Bunun için gerektiğinde muhatabın doğru söylediğini kabul etmek, hatalı olduğu yerde ise hatasını açık delillerle göstermek gerekir. İlmî emanet, araştırmacının kendi kanaatine değil, delilin gerektirdiği sonuca bağlı kalmasını zorunlu kılar.
SONUÇ: EBUBEKİR SİFİL'E İLMÎ BİR ÇAĞRI
Ebubekir Sifil'in Muhammed b. Abdülvehhâb hakkındaki değerlendirmesinde, nakillerin bağlamı, sözlerin gerçek sahipleri ve ilgili âlimin diğer eserlerinde yaptığı açıklamalar bakımından ciddi ilmî problemler bulunmaktadır. Özellikle genel tekfir iddiasının, Muhammed b. Abdülvehhâb'ın bu ithamı reddeden açık sözleriyle birlikte değerlendirilmesi zorunludur.
Muhammed b. Abdülvehhâb'ın bütün görüşlerinin doğru olduğu peşinen kabul edilemeyeceği gibi, onun bütün Müslümanları tekfir ettiği de yalnızca seçilmiş ifadeler üzerinden ispatlanamaz. Aynı şekilde teşbih ve tecsim ithamları da ilgili âlimin isim ve sıfatlar konusundaki doğrudan açıklamalarıyla temellendirilmelidir.
Ebubekir Sifil'e soruyoruz: Muhammed b. Abdülvehhâb'ın hangi itikadî ilkesi Kur'an'ın açık hükmüne aykırıdır? Hangi görüşü Resûlullah'ın sahih Sünnet'iyle çatışmaktadır? İlk dönem selef imamlarından hangisi, onun benimsediği temel tevhid ilkesinin aksini söylemiştir? Bu muhalefeti açık nakillerle ortaya koyabiliyor musunuz?
Eğer gerçekten ilmî bir reddiye ortaya konulmak isteniyorsa, bu sorular cevaplandırılmalıdır. İthamlar tekrarlanarak, ağır kavramlar kullanılarak ve metinlerin yalnızca belirli bölümleri öne çıkarılarak ilmî hakikat tespit edilemez.
Bir âlimin hatasını ortaya koymanın yolu, onun düşünmediği şeyleri düşünüyormuş gibi göstermek değildir. Onun gerçek görüşünü doğru nakletmek, delillerini incelemek ve varsa hatasını Kur'an, sahih Sünnet ve selef imamlarının açıklamalarıyla ortaya koymaktır.
İlmî emanet bunu gerektirir. İlmî edep bunu gerektirir. İlmî dürüstlük ve hakkaniyet de bunu gerektirir.
KAYNAKÇA
1. Kur'an-ı Kerim: Nisâ 4/36, 4/94; Mâide 5/8, 5/72; Bakara 2/190; İsrâ 17/36; Cin 72/18; Şûrâ 42/11. 2. Buhârî, el-Câmiu's-Sahîh, hadis no. 4497, 6862. 3. Müslim, el-Câmiu's-Sahîh, hadis no. 1676. 4. Abdurrahman b. Muhammed b. Kāsım (der.), ed-Dürerü’s-Seniyye fi'l-Ecvibeti'n-Necdiyye, c. 1, s. 71, 73, 80, 104. Sayfa numaraları baskılara göre değişebilir. 5. Muhammed b. Abdülvehhâb, er-Resâilü'ş-Şahsiyye, tevhidi öğrenme sürecine ilişkin mektubu. 6. İbn Teymiyye, Mecmûu'l-Fetâvâ, tekfir, hüccetin ikamesi ve belirli şahıslar hakkındaki hükümlerle ilgili bahisler.
UBEYDULLAH ARSLAN İslam Davetçisi
BU VİDEOYA VERECEĞİMİZ CEVAP ŞUDUR:
PEYGAMBERİMİZİN HER YERDE HAZIR VE NÂZIR OLDUĞU İDDİASINA CEVAP
بسم الله الرحمن الرحيم
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Salât ve selâm, Allah’ın kulu ve Resûlü Muhammed’e, âline ve ashabına olsun.
“Peygamber her yerde hazır ve nâzırdır” sözüyle ne kastedildiği açıkça belirtilmelidir. Resûlullah’ın ﷺ zatıyla her yerde bulunduğu, bütün insanları sürekli gördüğü, bütün sesleri işittiği ve bütün gaybı bildiği kastediliyorsa, bu iddia Kur’an ve sahih Sünnet’in çizdiği sınırları aşmaktadır. Her şeyi kuşatan mutlak ilim, işitme ve görme Allah’a mahsustur.
Allah Teâlâ, Peygamberine şöyle söylemesini emretmiştir:
قل لا أقول لكم عندي خزائن الله ولا أعلم الغيب
“De ki: Ben size Allah’ın hazineleri yanımdadır demiyorum. Gaybı da bilmem.” (En‘âm, 6/50)
Resûlullah ﷺ, Allah’ın kendisine bildirdiği gaybî haberleri bilir. Belirli bir haberin Allah tarafından bildirilmesi, bütün gaybın sürekli ve sınırsız biçimde bilinmesi demek değildir. “Allah’ın izniyle” kaydı da tek başına delil oluşturmaz. Peygamberimizin hangi olaydan, ne şekilde haberdar edildiği sahih delille gösterilmelidir.
Peygamber sevgisi, onun kulluk ve peygamberlik vasfını korumayı gerektirir. Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
لا تطروني كما أطرت النصارى ابن مريم فإنما أنا عبده فقولوا عبد الله ورسوله
“Hristiyanların Meryem oğlunu aşırı övdükleri gibi beni aşırı övmeyin. Ben ancak O’nun kuluyum. Bana Allah’ın kulu ve Resûlü deyin.” (Buhârî, 3445)
Öyleyse ayrım açıktır: Allah’ın belirli hususları Resûlüne bildirmesi, deliliyle kabul edilir. Onun zatıyla her yerde bulunduğu ve bütün varlıkları sınırsız biçimde görüp işittiği iddiası ise bu özel bildirimlerden çıkarılamaz. Allah’a mahsus mutlak sıfatları Peygambere vermek, tevhidle bağdaşmaz. Bununla birlikte sözün hükmü ile belirli bir şahıs hakkında tekfir hükmü vermek ayrı meselelerdir.
Resûlullah’ı ﷺ yüceltmek, ona Allah’ın vermediği sıfatları yüklemek değildir. Gerçek sevgi; onun Sünnet’ine uymak, bildirdiği sınırları korumak ve onu Allah’ın kulu ve Resûlü olarak sevmektir.
UBEYDULLAH ARSLAN – İSLAM DAVETÇİSİ
KADININ EVİNDEKİ SORUMLULUĞU: YEMEK, TEMİZLİK, ÇOCUK TERBİYESİ VE EMZİRME
Kur'an, Sahih Sünnet, Sahabi Hanımların Hayatı ve Selefî Âlimlerin Açıklamaları Işığında
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين، أما بعد
Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, aile hayatında ümmetine en güzel örnek olan Peygamberimiz Muhammed'e ﷺ, onun âline, ashabına ve onların yoluna güzellikle tâbi olanların üzerine olsun.
1. KADININ EVİNDEKİ GÖREVLERİNİ BÜTÜNÜYLE REDDETMEK İLMÎ BİR YAKLAŞIM DEĞİLDİR
İslâm'da evlilik, yalnızca iki insanın aynı çatı altında yaşaması değil; karşılıklı hakların, sorumlulukların, merhametin, fedakârlığın ve güzel geçimin oluşturduğu şer‘î bir birlikteliktir. Bu sebeple “Kadın yemek yapmak, evini temizlemek, çocuğuna bakmak ve onu emzirmekle yükümlü değildir; bunların hiçbiri onun görevi değildir.” şeklindeki mutlak bir ifade, Kur'an, sahih sünnet ve sahabi hanımların aile hayatı birlikte değerlendirildiğinde isabetli değildir. İbadetlerde tevkîfîlik, muâmelât ve aile ilişkilerinde ise nassların yanında maruf, örf, hak ve sorumluluk dengesi esastır. Bununla birlikte ev hizmetlerinin hukuken zorunlu olup olmadığı konusunda fakihler arasında ihtilaf vardır. İbn Teymiyye'nin tercih ettiği görüşe göre kadın, durumuna ve örfe uygun biçimde evinin hizmetinde sorumluluk üstlenir. Aile hayatını yalnızca hak talebine indirgemek, eşlerin birbirine karşı vazifelerini görmezden gelmek ve evin saadetini tek taraflı beklentilere bağlamak, İslâm'ın aile anlayışıyla bağdaşmaz.
2. RESÛLULLAH ﷺ KADINI EVİNİN VE ÇOCUKLARININ SORUMLUSU OLARAK TANIMLAMIŞTIR
Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz. Kadın da kocasının evinde çobandır ve güttüğünden sorumludur.” (Buhârî, 893; Müslim, 1829). Bu hadis, kadının aile içerisindeki sorumluluğunu açıkça ortaya koymaktadır. Evin düzeni, aile mahremiyetinin korunması, çocukların bakımı ve terbiyesi, huzurlu bir aile ortamının oluşturulması bu sorumluluğun önemli alanlarındandır. Ancak hadisten bütün ev işlerinin istisnasız yalnızca kadına ait olduğu sonucu çıkarılamaz. Kadın evinde sorumluluk sahibi olduğu gibi erkek de ailesinin nafakasından, korunmasından, eğitiminden ve güzel geçiminden sorumludur. Allah Teâlâ, “Onlarla iyilikle geçinin.” (Nisâ, 4/19) buyurmuştur. Dolayısıyla aile hayatında esas olan sorumluluklardan kaçmak değil, eşlerin haklarını gözeterek maruf üzere yardımlaşmaktır.
“Anneler, emzirmeyi tamamlamak isteyenler için çocuklarını tam iki yıl emzirirler.” (Bakara, 2/233).
Ayette geçen يُرْضِعْنَ ifadesi haber sigasıyla gelmiş olup emir anlamında değerlendirilmesi mümkündür. Bu sebeple bazı fakihler ayeti annenin emzirme yükümlülüğüne delil kabul etmişlerdir. İbn Teymiyye'nin tercih ettiği yaklaşımda da annenin emzirmesi, maruf çerçevesindeki aile sorumlulukları arasında değerlendirilir. Ancak fakihler, bunun her durumda hukuken zorunlu olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Özellikle çocuk başka şekilde beslenemiyorsa ve anne emzirmeye güç yetirebiliyorsa yükümlülük belirginleşir. Nitekim aynı ayette “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle, hiçbir baba da çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın.” buyurulmuştur. Böylece nass, annenin emzirme sorumluluğunu zikrederken babanın nafaka yükümlülüğünü ve her iki tarafın zarardan korunmasını da gözetmektedir. Annenin çocuğunu emzirmesini ve bakımını bütünüyle kendi sorumluluğunun dışında göstermesi, Kur'an'ın ortaya koyduğu annelik ve aile sorumluluğu anlayışıyla bağdaşmaz.
4. ESMÂ VE FÂTIMA VALIDELERİMİZİN AİLE HAYATI BİZE NE ÖĞRETİYOR?
Sahabi hanımların hayatı, aile içerisindeki hizmetin değersiz bir uğraş değil, sorumluluk ve fedakârlığın bir parçası olduğunu göstermektedir. Esmâ bint Ebû Bekir (radıyallahu anhümâ), eşi Zübeyr'in atının bakımını yaptığını, hayvanına yem hazırladığını ve araziden başında hurma çekirdeği taşıdığını anlatmıştır (Buhârî, 5224; Müslim, 2182). Resûlullah'ın ﷺ kızı Fâtıma (radıyallahu anhâ) ise evinde el değirmeniyle tahıl öğütmüş, bu sebeple elleri yorulmuş ve hizmetçi istemiştir. Resûlullah ﷺ ona ve Ali'ye yatmadan önce tesbih, tahmid ve tekbir getirmelerini öğretmiştir (Buhârî, 6318). Bu rivayetler, sahabi hanımların ev hizmetlerini aile hayatının dışında görmediklerini açıkça göstermektedir. Bununla birlikte bu örnekler, her kadının aynı işleri aynı ölçüde yapmakla hukuken yükümlü olduğunu tek başına ispatlamaz. Sahabi hanımların örnekliği; aileye hizmeti küçümsememek, sorumluluktan kaçmamak, fedakârlık göstermek ve evin huzuruna katkıda bulunmaktır.
5. SELEFİN AİLE ANLAYIŞINDA SORUMLULUK, MERHAMET VE YARDIMLAŞMA ESASTIR
İbn Teymiyye'nin tercih ettiği görüşte kadının ev hizmetleri, eşlerin durumuna ve toplumun maruf örfüne göre değerlendirilir. İbn Useymîn de ev işlerinin kapsamının örf ve aile şartlarıyla ilişkili olduğunu açıklamıştır. Bununla birlikte Resûlullah'ın ﷺ kendi aile hayatı, erkeklerin de evin sorumluluklarına katılması gerektiğini göstermektedir. Hz. Âişe'ye, Peygamberimizin ﷺ evde ne yaptığı sorulduğunda, “Ailesinin hizmetinde bulunurdu. Namaz vakti geldiğinde ise namaza çıkardı.” cevabını vermiştir (Buhârî, 676). Öyleyse İslâm'ın aile anlayışında kadın evinin düzeninden, çocuklarının bakım ve terbiyesinden bütünüyle uzak değildir; erkek de bütün işleri eşine bırakarak sorumluluktan kurtulmuş değildir. Kadının anneliği, evine hizmeti ve çocuklarının terbiyesi kıymetli bir emanettir. Erkeğin nafaka sağlaması, eşine yardımcı olması ve ailesine merhamet göstermesi de şer‘î sorumluluğudur. Evin saadeti, eşlerin birbirine karşı görevlerini inkâr etmesiyle değil, Allah'ın belirlediği hakları gözetmesi, maruf üzere yardımlaşması ve birbirlerine ihsanla davranmasıyla gerçekleşir.
Sonuç olarak: Kadının ev hizmetleri, çocuk bakımı ve emzirme sorumluluğu konusunda fıkhî ayrıntılar ve ihtilaflar bulunmakla birlikte, bunların tamamını annelik ve aile hayatının dışında göstermek doğru değildir. Aynı şekilde bu sorumlulukları gerekçe göstererek kadına zulmetmek, gücünü aşan yükler yüklemek veya erkeğin vazifelerini ortadan kaldırmak da meşru değildir. İslâm ailesi, sorumluluktan kaçışın değil; karşılıklı hakların, merhametin, fedakârlığın ve Allah'a kulluk bilincinin üzerine kurulur.
الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على نبينا محمد، وعلى آله وصحبه أجمعين، أما بعد:
Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. Salât ve selâm, tevhidi tebliğ eden, sünneti beyan eden, ümmetini her türlü bidat ve dalâletten sakındıran Peygamberimiz Muhammed'e, onun âline, ashabına ve kıyamete kadar onların yoluna güzellikle tâbi olanların üzerine olsun.
Emmâ ba‘d:
Din adına ortaya konulan her inanç ve ibadet, Allah'ın kitabı, Resûlullah'ın ﷺ sahih sünneti ve selef-i sâlihînin anlayışı çerçevesinde değerlendirilmelidir. Zira hakikatin ölçüsü şahısların kanaatleri, manevî tecrübeleri veya toplumda yaygınlık kazanan uygulamalar değil, sahih delil ve meşru istidlâldir.
1. İslâm'da ibadetlerin esası tevkîfîliktir. Yani bir uygulamanın Allah'a yakınlaşma vesilesi ve dinî ibadet olarak benimsenebilmesi için Kur'an ve sahih sünnetten delile dayanması gerekir. Rabıtayı yalnızca düşünmek, tefekkür etmek veya Peygamber sevgisi olarak tanımlamak, onun özel bir ibadet yöntemi olarak meşruiyetini ispatlamaz. Bir hocanın rabıtayı savunurken Allah ile, Resûlullah ﷺ ile ve bir âlimle manevî bağ kurmayı aynı kavram içerisinde değerlendirmesi, ardından da “Yeter ki içinde şirk bulunmasın!” demesi ilmî bakımdan yeterli değildir. Çünkü bir amelin şirk olmaması onun sünnet olduğunu göstermez; şirk olmayan bir uygulama bidat da olabilir. Resûlullah ﷺ, “Kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddedilir.” buyurmuştur (Müslim, 1718). Dolayısıyla hocanın cevaplandırması gereken asıl soru, rabıtanın şirk içerip içermediğinden önce, tarif ettiği özel yöntemin hangi sahih delille ibadet kabul edildiğidir.
2. Allah Teâlâ, “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin.” (Âl-i İmrân, 3/31) buyurmuştur. Resûlullah ﷺ ümmetine kendi suretini zihinde canlandırmayı, gözlerini kapatıp hayalini kurmayı veya bu yolla manevî yakınlık elde etmeyi öğretmemiş; sünnetine sarılmayı, emirlerine uymayı ve yasaklarından sakınmayı emretmiştir. Sahabiler Peygamberimizi ﷺ herkesten çok seviyorlardı. Peki Ebû Bekir, Ömer, İbn Mes‘ûd veya İbn Abbas böyle bir rabıta yöntemini dinî terbiye olarak öğretmiş midir? Dört mezhep imamından bu özel uygulamayı sünnet kabul eden sahih bir nakil gösterilebilir mi? Peygamber sevgisinin şer‘î ölçüsü hayalî tasavvur değil, ittibâdır. Hocanın tefekkür ile sonradan oluşturulan özel bir rabıta yöntemini birbirine karıştırması, meşru bir kavramdan hareketle delillendirilmemiş bir ibadet biçimini savunması anlamına gelmektedir.
3. Rabıtada gözleri kapatarak bir şahsın suretini zihinde canlandırmak, onu kalpte hazır kabul etmek ve bu tasavvur üzerinden manevî tesir aramak şeklindeki uygulamalar, bazı Budist ve Hindu meditasyon geleneklerindeki görselleştirme yöntemlerine dikkat çekici biçimde benzemektedir. Bazı Tibet Budizmi uygulamalarında kutsal kabul edilen figürler, bazı Hindu ve guru merkezli geleneklerde ise ilahî figürler veya manevî rehberler zihinde canlandırılmaktadır. Elbette şekil benzerliği tek başına tarihî aktarımı veya haramlığı ispatlamaz. Ancak bir Müslüman, başka dinî geleneklerde de görülen böyle bir zihinsel yöntemi hangi delille özel bir İslâmî ibadet hâline getirebilir? Hocanın açıklamasında cevapsız kalan temel mesele budur. İbadetin meşruiyeti psikolojik yoğunlaşmaya, manevî hazza veya şahsî tecrübeye değil, vahye dayanır. Bir yöntemin yöneltildiği şahsı değiştirmek, o yöntemi kendiliğinden sünnet yapmaz.
4. Selef akîdesinde tevhid, ihlâs, ittibâ ve ibadetlerde tevkîfîlik birbirinden ayrılmaz esaslardır. Allah'ı zikretmek ve murakabe etmek başka, Allah'ı zihinde bir suretle tasavvur etmek başkadır. Peygamber'in ﷺ hayatını ve sünnetini hatırlamak başka, onun hayalî suretinden özel bir manevî tesir beklemek başkadır. Bir âlimin ilminden yararlanmak başka, onun suretini kalpte canlandırarak kendisinden gaybî yardım veya feyiz beklemek başkadır. Allah Teâlâ, “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ, 42/11) buyurmuştur. Bu farklı fiilleri aynı rabıta kavramı altında toplayıp ardından yalnızca “Şirk olmasın!” şartını ileri sürmek, şer‘î hükmün tespitinde gerekli olan ayrımları ortadan kaldırmaktadır. Hocanın ilmî bakımdan en belirgin eksikliği, rabıtanın mahiyetini, sınırlarını, şirk ve bidat ihtimallerini ve özel ibadet olarak delilini birbirinden ayırmadan genel bir cevaz hükmü vermesidir. Bu yaklaşım, halkın zihnindeki karışıklığı gidermek yerine artırmaktadır.
5. Dinî bir meselede ilmî sorumluluk, hem nalına hem mıhına vurarak birbirine zıt anlayışları aynı ifadeyle meşrulaştırmak değil, sübût, delâlet ve istidlâl esasları çerçevesinde hükmü ortaya koymaktır. Rabıtayı savunan bir hocadan beklenen, tefekkürün faziletini anlatması değil, tarif ettiği özel yöntemin Resûlullah ﷺ, sahabe ve selefin imamları tarafından ibadet olarak öğretildiğine dair sahih delil sunmasıdır. Allah Teâlâ, “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Resûlüne götürün.” (Nisâ, 4/59) buyurmuştur. Öyleyse mesele açıktır: Şirk bulunmaması sünnet olmayı, güzel niyet meşruiyeti, manevî huzur ise ibadetin kabulünü ispatlamaz. Resûlullah ﷺ ümmetine hayalî suretler üzerinden manevî bağ kurmayı özel bir ibadet olarak öğretmemiş, sahih sünnetine ittibâ etmeyi emretmiştir. Dinde ölçü hayal değil delil, muhabbetin ölçüsü tasavvur değil ittibâ, ibadetin esası şahsî tecrübe değil vahiydir.
Konuşmacı, kabirler hakkındaki bazı rivayetleri naklederken Resûlullah ﷺ'in açık yasaklarını göz ardı etmekte, sahâbenin kabirleri işaretlemesini ve toprakla yükseltmesini kabirler üzerine yapılan binalarla aynı kapsamda değerlendirmektedir.
Bu, selefin delilleri birlikte değerlendirme metoduna aykırı, ciddi bir ilmî ve menhecî hatadır!
1. “Kabirleri düzeltmek çirkin bir bidattır!” diyorsun.
Oysa Hz. Ali (radıyallahu anh), Resûlullah ﷺ'in kendisine şöyle emrettiğini bildirmiştir:
وَلَا قَبْرًا مُشْرِفًا إِلَّا سَوَّيْتَهُ
“Hiçbir yüksek kabir bırakma ki onu düzeltmiş olmayasın.”
Kaynak: Müslim, 969.
Resûlullah ﷺ'in yüksek kabirleri düzeltme emrini nasıl olur da mutlak biçimde bidat ve saygısızlık diye nitelendirirsin?
Burada kastedilen, meşru ölçüdeki bütün kabir tümseklerini yok etmek değil, aşırı yüksekliği gidermektir.
2. “Kabir üzerine bina yapılması sonradan ortaya çıkan bidatler yüzünden yasaklandı!” diyorsun.
Oysa Câbir (radıyallahu anh) şöyle rivayet etmiştir:
4. “Resûlullah ﷺ Osman b. Maz‘ûn'un kabrine taş koydu!” diyorsun.
Doğrudur. Fakat Resûlullah ﷺ o taşı kabri tanımak için koymuştur.
أَتَعَلَّمُ بِهَا قَبْرَ أَخِي
“Bununla kardeşimin kabrini işaretleyeceğim.”
Kaynak: Ebû Dâvûd, 3206.
Kabri işaretlemekten türbe yapmanın cevazını çıkarmak hangi usûle dayanıyor?
Taş koymak başka, bina yapmak başkadır!
5. “Bu görüştekiler Hâricîdir!” diyorsun.
İmam Şâfiî kabirler üzerine yapılan binaların kaldırılmasına ilişkin uygulamaları nakletmiştir. İmam Nevevî kabirler üzerine bina yapılması yasağını açıklamıştır. İmam Şevkânî yüksek kabirlerin düzeltilmesine ilişkin hadisi esas almıştır.
Sahih hadise dayanarak kabir üzerine bina yapılmasına karşı çıkmak Hâricîlik değildir. Bununla birlikte bu hüküm, herhangi bir kişiye kendi başına kabir veya türbe yıkma yetkisi de vermez.
SON SÖZ
Konuşmacı!
Sahâbenin kabirleri işaretlemesine dair rivayetleri nakledip Resûlullah ﷺ'in kabirler üzerine bina yapılmasını yasaklayan hadisini geri plana itemezsin!
Kabrin hafif yükseltilmesini, kabir üzerine bina yapılmasının delili gibi sunamazsın!
Sahih hadisleri esas alan insanları Hâricîlikle itham ederek delillerin önünden çekilemezsin!
Bu anlatım tarzın, dinleyiciyi selefin delile bağlı yönteminden uzaklaştırma ve şahsî yorumları şer‘î hükmün yerine koyma tehlikesi taşımaktadır.
Selefin yolu, bir konuşmacının beğendiği rivayetleri seçip diğerlerini görmezden gelmek değildir. Selefin yolu, sahih delilleri birlikte değerlendirmek ve Resûlullah ﷺ'in hükmünü şahısların yorumlarının üzerinde tutmaktır.
Ölçümüz şahıslar değil, Kur'an, sahih Sünnet ve bunları anlayıp uygulayan ilk nesillerin ilmî mirasıdır!