Bazı hadiseler vardır, yaşandığı gün sona erer. Bazıları ise aradan yıllar geçmesine rağmen insanın zihninde yaşamaya devam eder. Ne zaman hatırlasanız aynı sorular yeniden canlanır, aynı düşünceler zihninizde dolaşır.
Benim için de böyle bir hadise vardı.
Yanılmıyorsam 2005 yılı civarıydı.
O yıllarda dinî ve ilmî yayınları yakından takip ediyordum. Farklı düşünce çevrelerinin eserlerini okumaya, görüşlerini anlamaya ve özellikle akîde meselelerinde ileri sürdükleri delilleri incelemeye önem veriyordum. Çünkü bir görüşe karşı çıkmanın ilk şartının, o görüşü doğru anlamak olduğuna inanıyordum.
İhsan Şenocak'ın öncülüğünde yayımlanan İnkişaf adlı dergi de zaman zaman incelediğim yayınlar arasındaydı.
Dergide Hanefî-Mâtürîdî düşünce geleneği, Muhammed Zâhid el-Kevserî'nin ilmî yaklaşımı ve Türkiye'nin dinî gündemiyle ilgili yazılar ağırlıklı olarak yer alıyordu.
Bir gün derginin aylık sayılarından birini elime aldım.
Sayfalarını karıştırırken İbn Teymiyye hakkında kaleme alınmış bir yazıyla karşılaştım.
Yazının sahibi İhsan Şenocak'tı.
Başlığı görünce ilgim arttı. Çünkü İbn Teymiyye, yıllar önce eserlerini araştırmaya başladığım, özellikle tevhid ve Allah'ın isim ve sıfatları konusundaki açıklamalarından istifade ettiğim âlimlerden biriydi.
Yazıyı dikkatle okumaya başladım.
Ancak satırlar ilerledikçe içimdeki merak, yerini önce hayrete, ardından ciddi bir rahatsızlığa bıraktı.
Hatırladığım kadarıyla Şenocak, İbn Teymiyye'nin Allah'a el, yüz, göz, parmak ve nüzûl gibi sıfatları nispet ettiğini belirtiyor, bundan hareketle onun teşbih ve tecsim anlayışını benimsediğini savunuyordu.
Bir an okumayı bıraktım.
Dergiyi önümde açık tuttum.
Kendi kendime sordum:
Acaba İbn Teymiyye'nin eserlerinde okuduğum akîde ile burada anlatılan akîde aynı mıydı?
Çünkü ben onun eserlerinde Allah'ı yaratılmışlara benzeten bir anlayış değil, tam aksine teşbihi, temsili ve keyfiyet tayinini reddeden açıklamalar okumuştum.
O hâlde bu ağır itham nereden kaynaklanıyordu?
Bir Âlimin Söylemediğini Ona Söyletmek
Beni asıl rahatsız eden, İbn Teymiyye'nin görüşlerinin tenkit edilmesi değildi.
Elbette hiçbir âlim masum değildi. Her âlimin görüşü Kur'an ve sahih sünnet ışığında incelenebilir, hatalı bulunan düşünceleri delillerle eleştirilebilirdi.
Fakat bir âlimi tenkit etmek başka, onun açıkça reddettiği bir düşünceyi kendisine nispet etmek başkaydı.
İbn Teymiyye, el-Akîdetü'l-Vâsıtıyye adlı eserinde Ehl-i sünnetin Allah'ın isim ve sıfatlarına imanını açıklarken şu ifadeyi kullanıyordu:
من غير تحريف ولا تعطيل ومن غير تكييف ولا تمثيل
“Ne tahrif ne ta'til; ne keyfiyet belirleme ne de yaratılmışlara benzetme.”
Bu söz, onun sıfatlar konusundaki yönteminin temelini oluşturuyordu.
Allah'ın kendisi hakkında bildirdiği sıfatlar kabul edilecek, ancak bunların keyfiyeti hakkında hüküm verilmeyecek ve Allah hiçbir yaratılmışa benzetilmeyecekti.
Nitekim Rabbimiz şöyle buyuruyordu:
ليس كمثله شيء وهو السميع البصير
“O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
Şûrâ, 42/11.
Bu âyetin ilk bölümü teşbihi reddediyor, ikinci bölümü ise Allah'ın işitme ve görme sıfatlarını ispat ediyordu.
İşte selefin sıfatlar konusundaki yaklaşımını anlamak bakımından bu iki esasın birlikte değerlendirilmesi gerektiğine inanıyordum.
Allah'ın sıfatlarını inkâr etmeden kabul etmek, fakat O'nu yaratılmışlara benzetmemek.
İbn Teymiyye'nin savunduğu da buydu.
Peki, böyle bir âlimi teşbihçi olarak tanıtmak için yalnızca onun sıfatları ispat ettiğini söylemek yeterli olabilir miydi?
Allah'ın elini kabul etmek başka, O'nun elini insan eli gibi tasavvur etmek başka değil miydi?
Birincisi nasların nasıl anlaşılacağıyla ilgiliydi. İkincisi ise yaratılmışlara benzetmeyle ilgiliydi.
İbn Teymiyye ikinci anlayışı açıkça reddediyordu.
O hâlde ilmî bir tenkitte bu ayrımın mutlaka korunması gerekmez miydi?
Selefin İmamları Ne Söylüyordu?
Derginin sayfalarına baktıkça zihnimde asırlar öncesinden gelen ilmî nakiller canlanıyordu.
İmam Mâlik'e Allah'ın arşa istivâsı sorulduğunda verdiği meşhur cevap, selefin bu konudaki temel yaklaşımını özetliyordu:
الاستواء معلوم والكيف مجهول والإيمان به واجب والسؤال عنه بدعة
“İstivâ malumdur, keyfiyeti meçhuldür. Ona iman etmek vaciptir; keyfiyetini sorgulamak bid'attir.”
Bu sözün farklı lafızlarla gelen rivayetleri, Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât adlı eserinde nakledilmiştir.
İmam Mâlik'in bu yaklaşımında Allah'ı yaratılmışlara benzetmek mi vardı?
Hayır.
Bilakis sıfatın nasla sabit oluşunu kabul etmek ve onun keyfiyetini insan tasavvuruna bırakmamak vardı.
İmam Evzâî'den de selefin Allah'ın arş üzerinde olduğunu ve sünnette bildirilen sıfatları kabul ettiğini anlatan nakiller gelmişti. Bu rivayetler Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât adlı eserinde yer alıyordu.
İmam Tirmizî ise sıfat hadislerini açıklarken Süfyân es-Sevrî, Mâlik b. Enes, İbnü'l-Mübârek, Süfyân b. Uyeyne ve Vekî' gibi âlimlerin bu rivayetleri kabul ettiklerini, keyfiyetleri hakkında konuşmadıklarını aktarıyordu.
Tirmizî, es-Sünen, Zekât, 3, hadis 662.
Bu nakiller benim için önemliydi.
Çünkü İbn Teymiyye, sıfatları kabul etme ve keyfiyet tayininden kaçınma ilkesini kendisinden asırlar önce yaşamış âlimlerin açıklamalarıyla temellendiriyordu.
Elbette selef âlimlerinden gelen bütün nakillerin isnadları ve bağlamları ayrı ayrı incelenmeliydi. Ancak bu ilmî miras görmezden gelinerek İbn Teymiyye'nin görüşünü sanki onun şahsına özgü bir teşbih anlayışıymış gibi göstermek bana doğru gelmiyordu.
İmam İbn Kesîr'in A'râf sûresi 54. âyetin tefsirindeki açıklaması da zihnimdeydi. İbn Kesîr, sıfatlar konusunda Mâlik, Evzâî, Sevrî, Leys b. Sa'd ve diğer selef imamlarının yoluna işaret ediyor; nasların keyfiyet belirlenmeden, teşbih ve ta'tilden uzak biçimde ele alınmasını anlatıyordu.
Bütün bunları düşünürken kendi kendime soruyordum:
Bu kadar ilmî nakil ortadayken mesele neden yalnızca İbn Teymiyye'nin şahsına indirgeniyordu?
Telefonu Eline Alan Bir Davetçi
Artık bu meseleyi yalnızca kendi içimde tartışmak istemiyordum.
İhsan Şenocak'ı aramalıydım.
Onunla doğrudan konuşmalı, itirazımı kendisine anlatmalı ve Kur'an, sahih sünnet ve selefin açıklamaları üzerinde yeniden düşünmesini istemeliydim.
Belki benim bilmediğim bir delil vardı.
Belki yazısında kastettiği şeyi daha açık biçimde izah edecekti.
Fakat benim anladığım şekildeyse, bu ağır ithamın ilmî bakımdan yeniden değerlendirilmesi gerektiğini söyleyecektim.
Nihayet telefon açtım.
Karşıma bizzat İhsan Şenocak çıktı.
Selamlaştık.
Kısa bir girişten sonra doğrudan meseleye girdim:
— Hocam, İbn Teymiyye'nin Allah'a el, yüz, göz, parmak ve nüzûl gibi sıfatları nispet ettiğini söylüyorsunuz. Peki, bu sıfatlar Kur'an'da ve sahih sünnette geçmiyor mu? Selefin imamları da bu nasları kabul etmiyor muydu? Dört müçtehid imamın akîdesiyle bu yaklaşım arasında bir bağ yok mu?
Telefonun diğer ucundan gelecek cevabı bekledim.
Sorumu özellikle bu şekilde yöneltmiştim.
Çünkü meselenin yalnızca İbn Teymiyye'nin şahsıyla ilgili olmadığını düşünüyordum.
Kur'an'da Allah Teâlâ şöyle buyuruyordu:
ما منعك أن تسجد لما خلقت بيدي
“İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?”
Sâd, 38/75.
Yine şöyle buyuruyordu:
ويبقى وجه ربك ذو الجلال والإكرام
“Celâl ve ikram sahibi Rabbinin yüzü bâki kalacaktır.”
Rahmân, 55/27.
Resûlullah'ın sahih hadisinde de Rabbimizin gecenin son üçte birinde dünya semasına nüzûlünden haber veriliyordu.
Buhârî, 1145; Müslim, 758.
Ben bu delillerin varlığını hatırlatırken, Allah'ın sıfatlarının yaratılmışların sıfatları gibi olduğunu söylemiyordum.
Tam aksine, Allah'ın benzerinin bulunmadığını kabul ederek nasları anlamanın selefî yöntemini savunuyordum.
Şenocak, hatırladığım kadarıyla sorularım karşısında tereddütlü açıklamalarda bulundu.
Verdiği cevaplar beni ikna etmedi.
Özellikle İbn Teymiyye'nin teşbihi reddeden açık ifadeleriyle ona yöneltilen ithamı nasıl bağdaştırdığını yeterince açıklayamadığını düşündüm.
Konuşma sona erdi.
Telefonu kapattım.
Fakat zihnimdeki sorular bitmemişti.
İlmî Makamın Ağır Sorumluluğu
O görüşmeden sonra uzun süre düşündüm.
Bir insan ilim tahsil edebilir.
Arapça öğrenebilir.
Fıkıh, hadis, tefsir ve kelâm alanlarında geniş okumalar yapabilir.
Kalabalıklara hitap edebilir, dergiler çıkarabilir, kitaplar yazabilir.
Fakat bütün bunlar, ilmî emanete riayet etme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Bilakis sorumluluğu artırır.
Çünkü ilim ehlinin sözüne güvenen insanlar vardır.
Onun yazdığını doğru kabul eden, verdiği hükmü benimseyen, aktardığı bilgiyi başkalarına nakleden insanlar vardır.
İşte bu sebeple bir âlimin başka bir âlim hakkında kullandığı ifadeler son derece önemlidir.
Benim Şenocak'a yönelik tenkidimin temelinde de bu düşünce bulunuyordu.
Bir âlimin görüşünü yanlış bulabilirsiniz. Fakat onun söylemediği bir şeyi söylediğini ileri sürüyorsanız, bunun delilini ortaya koymak zorundasınız.
İbn Teymiyye'nin Allah'ın sıfatlarını ispat ettiği doğrudur.
Ancak onun bu sıfatları yaratılmışların sıfatlarına benzettiğini söylemek, ayrıca ispatlanması gereken farklı bir iddiadır.
Sıfatların ispatı ile teşbih arasında zorunlu bir eşitlik bulunduğunu savunan kelâmî yaklaşımlar olabilir. Fakat bu, İbn Teymiyye'nin kendi inancını nasıl tarif ettiği sorusunu ortadan kaldırmaz.
Onun görüşünü eleştirmek isteyen kişi, önce bu ayrımı okuyucusuna dürüstçe göstermelidir.
Benim beklediğim ilmî edep buydu.
İmam Muhammed b. Sîrîn'in şu meşhur sözü ne kadar anlamlıydı:
إن هذا العلم دين فانظروا عمن تأخذون دينكم
“Şüphesiz bu ilim dindir. Öyleyse dininizi kimden aldığınıza dikkat edin.”
Müslim, Sahîh, Mukaddime.
Bu söz yalnızca ilmi kimden aldığımızı değil, onu nasıl naklettiğimizi de düşünmeme vesile oluyordu.
Çünkü ilim, güven üzerine kurulu bir emanetti.
Yanlış nakil, yanlış hükme yol açabilirdi.
Yanlış hüküm ise insanların bir âlimi, bir düşünceyi ve hatta bir ilmî geleneği hatalı tanımasına sebep olabilirdi.
İlim Sahibine Bir Hatırlatma
Bugün o günlere dönüp İhsan Şenocak'a yeniden hitap etme imkânım olsaydı, kendisine şu sözleri söylemek isterdim:
Hocam!
İbn Teymiyye'nin görüşlerine katılmak zorunda değilsiniz.
Onun eserlerini tenkit edebilirsiniz.
Sıfatlar konusundaki yöntemini yanlış bulabilirsiniz.
Ancak ilmî tenkidin ilk şartı, muhatabın sözünü doğru aktarmaktır.
Bir âlimin eserinde açıkça reddettiği teşbih anlayışını ona nispet ederken çok daha dikkatli olmak gerekir.
Selefin sıfatlar konusundaki nakillerini incelemeden, bu yaklaşımın tarihî köklerini ortaya koymadan ve İbn Teymiyye'nin kendi açıklamalarını değerlendirmeden ağır hükümler vermek ilmî bir yöntem olamaz.
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor:
ولا تقف ما ليس لك به علم
“Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme.”
İsrâ, 17/36.
Yine Rabbimiz şöyle buyuruyor:
وإذا قلتم فاعدلوا
“Konuştuğunuz zaman adaletli olun.”
En'âm, 6/152.
Bu iki ilke, ilmî tartışmalarımızın da temel ölçüsü olmalıdır.
İnsan, sevdiği âlime karşı adaletli olmakta zorlanmaz.
Asıl imtihan, görüşlerine karşı çıktığı âlime karşı adaletli olabilmektir.
İlmî dürüstlük tam da burada kendisini gösterir.
Yıllar Sonra Kapanmayan Bir Sayfa
Aradan yıllar geçti.
O gün elimde tuttuğum derginin sayfaları bugün önümde değil.
Telefon görüşmesinin bütün kelimelerini de hatırlamıyorum.
Fakat o gün yaşadığım rahatsızlığı hâlâ hatırlıyorum.
Benim için mesele yalnızca İbn Teymiyye değildi.
Mesele, selefin akîdesinin nasıl tanıtıldığıydı.
Mesele, Kur'an ve sahih sünnetin delillerinin nasıl değerlendirildiğiydi.
Mesele, bir âlimin görüşünü tenkit ederken ilmî adaletin korunup korunmadığıydı.
O gün dergiyi kapatırken içimde beliren düşünce, bugün de değişmedi:
Bir âlimin hatasını göstermek ilme hizmettir. Fakat onun söylemediği bir inancı kendisine nispet etmek, ilmî tenkidin sınırlarını aşar.
Benim itirazım, şahıslara duyduğum bir husumetten kaynaklanmıyordu.
Bir âlimin düşüncesini savunmak için başka bir âlimi haksız yere mahkûm etmeye gerek olmadığına inanıyordum.
Hakikat, böyle bir yönteme muhtaç değildi.
Kur'an'ın delilleri vardı.
Sahih sünnetin açıklamaları vardı.
Selefin imamlarından gelen ilmî miras vardı.
Ve bütün bunları incelemek isteyen herkes için açık bir araştırma yolu bulunuyordu.
Yıllar sonra o telefon görüşmesini hatırladığımda, içimde bir şahsi hesaplaşma isteği değil, ilim ehline yönelik ciddi bir sorumluluk çağrısı hissediyorum.
İlim, muhalifini susturmanın değil, hakikati ortaya çıkarmanın vasıtası olmalıdır.
Çünkü bir insanın kaleminden çıkan söz unutulabilir.
Bir derginin sayfaları sararabilir.
Bir telefon görüşmesi yılların içinde silikleşebilir.
Fakat ilim adına verilen hükümlerin sorumluluğu, o sözleri söyleyenlerin üzerinde kalır.
Ve ben bugün de aynı ölçüyü savunuyorum:
Selefin yolu, Kur'an ve sahih sünnete bağlılık, Allah'ı yaratılmışlara benzetmeden sıfatlarını kabul etmek, delile teslim olmak ve muhalife karşı dahi adaletten ayrılmamaktır.
Anılarım — Hayatımdan Bir Kesit, 2005 civarı
Kaynak notu: İbn Teymiyye, el-Akîdetü'l-Vâsıtıyye; Beyhakî, el-Esmâ ve's-Sıfât; Tirmizî, es-Sünen, 662; İbn Kesîr, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm, A'râf 7/54; Müslim, Sahîh, Mukaddime.
